1 sierpnia 1944 roku rozpoczęło się Powstanie Warszawskie – wydarzenie, które na zawsze odmieniło stolicę Polski. Po 63 dniach walk z miasta liczącego przed wojną około 1,3 mln mieszkańców pozostała garstka ludzi pośród bezkresnego morza gruzów. Dzisiejszy krajobraz Warszawy jest efektem jednej z największych urbanistycznych odbudów XX wieku. W 82. rocznicę zrywu pokazujemy, jak tamte wydarzenia wpłynęły na wygląd miasta.
Powstanie Warszawskie – stolica przed zrywem
Przed II wojną światową Warszawa należała do największych i najdynamiczniej rozwijających się miast II Rzeczypospolitej. Reprezentacyjne ulice, gęsta sieć tramwajowa, liczne uczelnie, teatry i zakłady przemysłowe tworzyły obraz nowoczesnej metropolii. Ważnym elementem miasta była także wielokulturowa społeczność, a niemal co trzeci mieszkaniec był pochodzenia żydowskiego. Pierwsze ogromne zniszczenia przyniósł wrzesień 1939 roku. Szczególnie tragiczny okazał się „czarny poniedziałek” 25 września, kiedy niemieckie lotnictwo przeprowadziło zmasowane bombardowania. Wśród uszkodzonych zabytków znalazł się Zamek Królewski, którego wypalona wieża szybko stała się symbolem walczącej Warszawy.
Powstanie Warszawskie i zagłada miasta
Powstanie Warszawskie wybuchło 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17.00, zwanej godziną „W”. Było desperacką próbą przeciwstawienia się niemieckiemu terrorowi i wieloletniemu zniewoleniu mieszkańców stolicy. Zryw przygotowała Armia Krajowa pod dowództwem gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego, z kolei walkami kierował gen. Antoni Chruściel „Monter”. Wszystko miało potrwać zaledwie kilka dni, jednak zakończyło się dopiero 2 października – po 63 dniach. Najbardziej zacięte starcia rozegrały się na Starym Mieście, Woli, Powiślu, Czerniakowie, Mokotowie i Żoliborzu. Symbolami tych krwawych walk został gmach PAST-y, Poczta Główna, Pałac Krasińskich oraz kanały, którymi przemieszczali się powstańcy. Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w czasie zrywu była rzeź Woli, kiedy niemieckie oddziały zamordowały dziesiątki tysięcy cywilów.
Warszawa zamieniona w morze ruin
W Powstaniu Warszawskim uczestniczyło około 40–50 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej. Zginęło około 16–18 tysięcy powstańców, blisko 25 tysięcy odniosło rany, a liczba ofiar cywilnych osiągnęła 150–180 tysięcy osób. Po kapitulacji Niemcy rozpoczęli systematyczne burzenie miasta. Wysadzano pałace, świątynie, biblioteki, kamienice i obiekty użyteczności publicznej. Z powierzchni ziemi zniknął m.in. Pałac Saski, Pałac Brühla, Teatr Wielki, Katedra św. Jana czy Dworzec Główny. Zniszczeniu uległo około 85% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy, a historyczne centrum niemal przestało istnieć. Wojna pochłonęła również bezcenne dziedzictwo kulturowe. Spłonęły archiwa, biblioteki i kolekcje dzieł sztuki, a wraz z nimi rękopisy Juliusza Słowackiego, Fryderyka Chopina i Joachima Lelewela.
Odbudowa bez precedensu – Starówka na liście UNESCO
Mieszkańcy zaczęli wracać do opuszczonej i zrujnowanej Warszawy już na początku 1945 roku. W lutym powołano Biuro Odbudowy Stolicy, skupiające architektów, urbanistów i historyków sztuki, wśród których znaleźli się Jan Zachwatowicz oraz Józef Sigalin. Pierwszym zadaniem było usunięcie milionów ton gruzu. Oczyszczone cegły ponownie wykorzystywano podczas rekonstrukcji zabytków. Odtwarzanie Starego Miasta prowadzono na podstawie przedwojennych planów, archiwalnych fotografii oraz obrazów Bernarda Bellotta, znanego jako Canaletto. Efekt tych prac został doceniony na świecie – warszawską Starówkę wpisano w 1980 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład rekonstrukcji historycznej zabudowy. W kolejnych latach odtworzono Trakt Królewski, liczne kościoły, kamienice oraz Zamek Królewski, który ukończono w 1984 roku.
Krajobraz ukształtowany przez historię
Powojenna odbudowa przyniosła również głębokie zmiany w urbanistyce. Powstała trasa W-Z, Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa i Pałac Kultury i Nauki, a wiele ulic poszerzono kosztem ocalałej zabudowy. W efekcie bezpowrotnie zniknęły dawne kwartały miasta, szczególnie w Śródmieściu i na Woli. Dzisiejsza Warszawa jest mozaiką przedwojennych kamienic, socrealistycznych gmachów oraz współczesnych wieżowców. Dyskusje o odbudowie kolejnych utraconych obiektów, przede wszystkim Pałacu Saskiego i Pałacu Brühla, powracają do dziś i wywołują liczne spory. Niezależnie od historycznych ocen Powstanie Warszawskie to bardzo ważny symboli walki o wolność. Każdego roku 1 sierpnia o godzinie 17.00 mieszkańcy stolicy zatrzymują się na minutę ciszy, a syreny przypominają o wydarzeniu, które na zawsze odmieniło pejzaż miasta odrodzonego z popiołów.
Źródło: cbw.wp.mil.pl, 1944.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Zabytek | Historia | Warszawa | Ciekawostki
Rynek Starego Miasta, strona Dekerta. Rok 1944 i 2020. Fot. Ewa Faryaszewska/Muzeum Warszawy, Public domain, via Wikimedia Commons i whiteMAD/Mateusz Markowski
Śródmieście i część Woli w roku 1918 i współcześnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth
Widok na Starówkę, rok 1945 i 2019. Fot. Warszawa – o zniszczeniu i odbudowie miasta, Warsaw: „Interpress” Publishers, pp. 283 i Google Earth
Ulica Piwna na Starówce, rok 1947 i 2020. Fot. Henry N. Cobb i whiteMAD/Mateusz Markowski
Most średnicowy w 1932 i 2022. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe i Google Maps
Mansjonaria w 1945 i 2023. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i whiteMAD/Mateusz Markowski.
Brama Mostowa w 1945 roku i obecnie. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i whiteMAD/Mateusz Markowski
Zrujnowany Plac Krasińskich w latach powojennych oraz obecnie. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski
Plac Powstańców Warszawy przed wojną i w 2022 roku. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski
Ulica Szpitalna przed wojną i w 2022 roku. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski
Grób Nieznanego Żołnierza – lata 20. XX w. i rok 2022. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski
Okolica Pałacu Saskiego w roku 1935 i 2021. Źródło: mapa.um.warszawa.pl
Kładka między gettami, skrzyżowanie ulic Chłodnej i Żelaznej na pocz. lat 40. XX w. i obecnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski
Bank Polski, lata przedwojenne i współczesna pozostałość. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski
Pałac Jabłonowskich w roku 1945 i 2022. Źródło: NAC i whiteMAD/Mateusz Markowski
Fragment ruin Rynku Starego Miasta, widoczna winiarnia Fukiera. Rok 1945 i 2013. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i Scotch Mist, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
Krakowskie Przedmieście z kościołem św. Anny, rok 1939 i 2024. Źródło: NAC i Google Earth
Śródmieście Warszawy tuż po wojnie i obecnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth
Śródmieście Warszawy tuż po wojnie i obecnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth
Ulica Chłodna i kościół pw. Karola Boromeusza, lato 1944 roku i rok 2018. Źródło: NAC i Google Earth
Lata 1946 i 2018. Aleje Jerozolimskie, na pierwszym planie ul. Bracka. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth
Ulica Długa i Stare Miasto w roku 1946 i 2018. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth
Widok na Plac Zamkowy, rok 1947 i 2020. Fot. Henry N. Cobb i whiteMAD/Mateusz Markowski
