Archikatedra w Lublinie: ewolucja fasady po 1945 roku

·25 lutego 2026

Archikatedra św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Lublinie to najważniejsza świątynia regionu, pełniąca funkcję kościoła archikatedralnego archidiecezji lubelskiej. Jej dzisiejszy wygląd jest wynikiem wielu przebudów i odbudów, z których ostatnia miała miejsce na przełomie lat 40. i 50. XX w. Wówczas archikatedra wymagała remontu po niszczycielskich nalotach, jakich doznał Lublin w czasie II wojny światowej. W wyniku tych prac największe zmiany przeszedł front zabytku.

Archikatedra w Lublinie – jezuickie początki

Geneza lubelskiej archikatedry sięga końca XVI wieku, gdy do miasta sprowadzono jezuitów. Fundatorem kościoła był biskup Bernard Maciejowski, a budowę rozpoczęto w 1586 roku według projektów Jana Marii Bernardoniego i Giuseppe Brizia. Prace nad świątynią zakończono w 1625 roku. Posiadała jedną nawę i detale nawiązujące do estetyki renesansu, tak charakterystycznego dla Lublina. Archikatedra była powiązana z zespołem kolegium usytuowanym przy ulicy Jezuickiej i wokół dzisiejszego Placu Katedralnego. Cały kompleks wpisano w obręb murów obronnych. W 1752 roku kościół uległ pożarowi, po którym przeprowadzono odbudowę w duchu baroku. Wnętrze pokryto wówczas iluzjonistycznymi freskami autorstwa Józefa Meyera, nadwornego malarza Augusta III. Jego dzieło jest podziwiane do dzisiaj.

Utrata funkcji i stopniowa degradacja

Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku kompleks przeszedł w ręce Zakonu Trójcy Przenajświętszej. Brak środków finansowych na naprawy doprowadził do znacznego zaniedbania świątyni oraz dawnych zabudowań kolegium, które stopniowo chyliły się ku coraz większej ruinie. Pod koniec XVIII wieku kościół wykorzystywano nawet jako magazyn zboża. Przełom nastąpił w 1805 roku, wraz z utworzeniem diecezji lubelskiej i wyborem dawnego kościoła jezuitów na katedrę. W XIX wieku rozpoczęto rozbiórkę części kolegium, a pozostałości adaptowano na nowe funkcje. W 1821 roku słynny architekt Antonio Corazzi opracował nową fasadę dla świątyni utrzymaną w duchu klasycyzmu, z sześciokolumnowym portykiem i balkonem. Kolejna przebudowa w 1878 roku zmieniła układ portyku na czterokolumnowy i zastąpiła balkon frontonem. Te modyfikacje znacząco wpłynęły na odbiór całości lubelskiej katedry.

Archikatedra w Lublinie w 1925 roku. Źródło: NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe

Archikatedra w Lublinie – zniszczenia wojenne i odbudowa

Wkrótce potem nad Lublin i jego zabytki nadciągnęły czarne chmury II wojny światowej. W wyniku bombardowania miasta z 1939 roku archikatedra utraciła portyk, hełm jednej z wież oraz doznała szeregu innych uszkodzeń. Zniszczenia objęły także elewację, dach, wnętrza oraz sąsiednie zabudowania dawnego kolegium. Odbudowę świątyni przeprowadzono dopiero po 1945 roku, a zasadnicze prace trwały do początku lat 50. XX wieku. Prowadzono je z inicjatywy ówczesnego biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego. W trakcie robót odtworzono utraconą wieżę, naprawiono ubytki oraz zdecydowano się na przywrócenie układu fasady bliższego koncepcji Corazziego.

Korekta fasady i efekt znany nam dziś

Powojenna odbudowa nie skupiła się zatem na wiernym odtworzeniu wyglądu archikatedry sprzed niszczycielskich nalotów z 1939 roku. Przyjęto natomiast program restauracji stylowej, zmierzający do usunięcia części XIX-wiecznych przeróbek i nadania elewacji bardziej jednolitego, barokowego wyrazu. Zlikwidowano zatem resztki neoklasycystycznego portyku, traktowanego jako obcy element wobec pierwotnej kompozycji, oraz zmieniono formę górnej partii fasady i szczytu, modyfikując jej profil i detale. Po zakończeniu odbudowy front otrzymał bardziej dostojny i spójny wygląd, znany nam do dzisiaj. Posiada sześć kolumn, balkon oraz bogactwo detali.

Źródło: teatrnn.pl, archikatedra.kuria.lublin.pl

Katedra w 1925 i 2026 roku. Źródło: NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe i Mateusz Markowski/whitemad.pl