Cerkiew w Supraślu
Fot. Sylwpak, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Cerkiew w Supraślu odbudowywano niemal 40 lat. Dziś znów jest wielkim skarbem Podlasia

Monaster w Supraślu to jeden z pięciu prawosławnych klasztorów męskich w Polsce. Pierwsze prace budowlane rozpoczęto już w XIV w., a w kolejnych stuleciach zespół ulegał rozbudowie. Kres istnienia tutejszej wspaniałej, centralnie zlokalizowanej cerkwi przyszedł z 1944 rokiem, kiedy wysadziły ją wycofujące się niemieckie wojska. Rekonstrukcję zabytku rozpoczęto w latach 80. i trwała niemal 40 lat. Odbudowaną cerkiew poświęcono w 2021 roku.

Prace nad główną cerkwią – obronną świątynią pod wezwaniem Zwiastowania – w nowej siedzibie klasztoru rozpoczęto w 1510 r. Mnisi utrzymywali szerokie kontakty z innymi prawosławnymi wspólnotami monastycznymi na ziemiach ruskich i na Bałkanach, co sprawiło, że w XVI w. monaster w Supraślu stał się jednym z najważniejszych ośrodków prawosławnych w I Rzeczypospolitej. Zakonnicy zajmowali się także gromadzeniem i kopiowaniem ksiąg. Szczególnym kultem otaczana była w nim uważana za cudotwórczą Supraska Ikona Matki Bożej.

Panorama monasteru. Fot. Andrzej Miecznik, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons


Monaster w 1635 roku przeszedł w ręce unitów i niemal przez 200 lat był administrowany przez bazylianów. Zakon ten w znaczący sposób rozbudował kompleks budynków, wstawiając do cerkwi monasterskiej nowe, barokowe wyposażenie oraz trzyrzędowy ikonostas ze zwieńczeniem. Było to jedno z najwybitniejszych barokowych dzieł tego typu na obszarze całego Podlasia. Świątynię wyposażono także w cztery ołtarze boczne. Zakon rozpoczął w Supraślu działalność wydawniczą. W drukarni supraskiej powstała większość ksiąg liturgicznych na potrzeby Kościoła unickiego w Rzeczypospolitej, od XVIII w. drukowano w niej również dzieła świeckie.

Cerkiew w Supraślu w 1890 i 2019 roku. Źródło: Василий Грязнов, Public domain, via Wikimedia Commons i Lilly M, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

W 1824 r., po znalezieniu się Supraśla pod zaborem rosyjskim, klasztor został przejęty przez Rosyjski Kościół Prawosławny. Męski monaster funkcjonował do 1915 r., gdy mnisi udali się na bieżeństwo, czyli uchodźstwo. W okresie międzywojennym zabudowania klasztoru należały do salezjanów. W latach 1939–1941 monaster został zdewastowany przez kwaterujące w nim wojska radzieckie. W cerkwi św. Jana Teologa została urządzona kuchnia, zaś w głównej świątyni – kuźnia. Żołnierze wynieśli z budynku ikony i zniszczyli barokowy ikonostas.

Cerkiew w Supraślu
Zarys przyziemia zburzonej cerkwi na dziedzińcu monastyru w latach 70. Źródło: Mariusz Brzeziński/fotopolska.eu

W 1944 r. wycofujący się Niemcy wysadzili w powietrze główną cerkiew, zaś mnichów zmusili do opuszczenia monasteru. Pozostałości świątyni zostały po II wojnie zabezpieczone jako trwała ruina. We wrześniu 1947 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zbiorów poleciła Stanisławowi Bukowskiemu kierowanie robotami zabezpieczającymi i przystąpienie do pełnej odbudowy całego założenia klasztornego. Po wojnie w obiektach klasztornych działała szkoła rolnicza, od lat 80. XX wieku zabudowania były stopniowo przekazywane Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu, który prowadził prace konserwatorskie i remontowe. W 2021 r. zakończono trwającą 37 lat odbudowę głównej cerkwi monasteru.

Cerkiew w Supraślu w 1941 i 2007 roku. Fot. Леанід Лаўрэш, Pawet.net, Public domain, via Wikimedia Commons i Ireneusz Rek, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons



Jest ona obiektem łączącym funkcje obronne i sakralne. W swojej konstrukcji przypomina cerkwie w Wilnie, Synkowiczach i Małomożejkowie, a także położone na Mazowszu kościoły w Pawłowie, Zakroczymiu, Serocku, Cegłowie, Węgrowie i Brochowie z charakterystycznymi okrągłymi wieżami w narożach. Cerkiew w Supraślu zawiera cechy stylu bizantyńskiego i gotyckiego. We wnętrzu znajdował się zespół fresków przedstawiających sceny z życia Maryi i Jezusa, wizerunki aniołów, świętych apostołów, ewangelistów, męczenników, mnichów, proroków i biskupów pierwszych wieków chrześcijaństwa. W głównej kopule znalazła się postać Chrystusa Pantokratora wzorowana na analogicznej kompozycji z soboru Mądrości Bożej w Nowogrodzie Wielkim. Wśród innych elementów wyposażenia świątyni były niezwykle cenne wyroby jubilerskie.

Cerkiew w Supraślu
Wnętrze cerkwi na pocz. XX w. Fot. П. Покрышкин, Public domain, via Wikimedia Commons

Szczególną wartość miał siedemnastowieczny ikonostas, rozciągający się na całą długość cerkwi (dwanaście metrów). Został on zrekonstruowany w 2021 roku, w tym samym roku ukończono także trwającą od 2016 roku rekonstrukcję XVI-wiecznych fresków zdobiących ściany świątyni, przy wykorzystaniu oryginalnych technik pracy na mokrym tynku. Wówczas świątynia została uroczyście konsekrowana przez metropolitę warszawskiego i całej Polski Sawę, w asyście hierarchów z kraju i zagranicy. Rozpoczęta w latach 80. XX wieku odbudowa centralnej świątyni – katholikonu – pozwoliła na przywrócenie kompleksowi monastycznemu pierwotnego kontekstu historycznego i integralności oraz przypomnienie o znaczeniu w czasach I Rzeczpospolitej.

Współcześnie męski klasztor w Supraślu znów odgrywa niebagatelną rolę na mapie religijnej, naukowej i turystycznej Polski i Europy jako jedno z najważniejszych centrów pielgrzymkowych i sakralnych Kościoła prawosławnego. Obecnie w monasterze przebywa ośmiu mnichów.

Źródło: monaster-suprasl.pl, zabytek.pl

Czytaj też: Architektura w Polsce | Architektura sakralna  | Ciekawostki | Elewacja | whiteMAD na Instagramie

Najpopularniejsze

najczęściej czytane artykuły