Cmentarz Centralny w Szczecinie
Cmentarz Centralny widziany z drona. Fot. Kapitel, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Cmentarz Centralny w Szczecinie został pomnikiem historii

Cmentarz Centralny w Szczecinie został uznany za pomnik historii. Otwarta 6 grudnia 1901 roku nekropolia zajmuje dziś ponad 172 hektary i jest największa w Polsce. Zaprojektowano ją jako rozległy ogród pamięci, z parkowymi alejami, bogatą zielenią i neoromańskimi budowlami. To pierwszy zabytek w Szczecinie, który otrzymał ten zaszczytny status.

Cmentarz Centralny w Szczecinie – początki

Pod koniec XIX wieku dotychczasowe cmentarze przestawały wystarczać szybko rosnącemu, niemieckiemu wówczas Stettinowi. Decyzję o budowie nowej nekropolii podjęto 7 listopada 1899 roku, a otwarto ją 6 grudnia 1901 roku. Projekt Hauptfriedhofu, czyli po niemiecku „cmentarza głównego”, przygotował Wilhelm Meyer-Schwartau, autor architektonicznej koncepcji dzisiejszych Wałów Chrobrego. Kompozycję zieleni współtworzył Georg Hannig, pierwszy dyrektor cmentarza, zarządzający nim do 1928 roku. Początkowe 64 hektary stopniowo powiększano, rozbudowując całe założenie na zachód.

Budowa szczecińskiego Hauptfriedhofu

Twórcy cmentarza szukali swoich inspiracji na nekropoliach Hamburga i Wiednia. Wśród drzew wytyczono kręte alejki, wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu, a nagrobki otoczono zielenią. Najważniejszymi budowlami założenia były neoromańska kaplica z kopułą oraz szeroka na 77 metrów brama główna, wzniesiona w latach 1901–1903. Krajobraz dzisiejszego Cmentarza Centralnego wzbogaciły baseny, fontanny i kamienne schody. Dbano także o wygląd pomników. Regulamin z 1912 roku ograniczał użycie szlifowanych kamieni, promując m.in. piaskowiec i niepolerowany granit. Wszystko po to, aby nekropolia w każdym aspekcie przypominała naturalny park.

Plan Cmentarza Centralnego, ówczesnego Hauptfriedhofu – lata 20. XX w. Źródło: Technische Universität Berlin

Cmentarz Centralny w Szczecinie i II wojna światowa

Podczas II wojny światowej chowano tu niemieckich żołnierzy, jeńców wojennych i cywilne ofiary zmasowanych nalotów na Stettin. Bombardowania nie ominęły również cmentarza i zniszczyły m.in. bramę główną, odbudowaną już bez wieży i niektórych zdobień. W gruzach legła również modernistyczna kaplica z lat 1928-1934. Ten obiekt miał mniej szczęścia niż brama i został ostatecznie rozebrany w 1984 roku. Armia Czerwona zajęła Szczecin 26 kwietnia 1945 roku, a w nowych granicach Polski znalazł się oficjalnie 5 lipca. Powojenna zmiana kształtu państw skutkowała masowymi wysiedleniami niemieckich mieszkańców i napływem polskich osadników.

Czarne karty w dziejach nekropolii

W 1945 roku na nekropolii utworzono kwaterę pionierów szczecińskich. W latach 1946–1954 na wydzielonym cmentarzu wojennym pochowano ponad trzy tysiące radzieckich żołnierzy i cywilów oraz 367 polskich żołnierzy. Niewątpliwie wstydliwą kartą w powojennych dziejach Cmentarza Centralnego było masowe niszczenie niemieckich nagrobków przez Polaków. Wraz z kamiennymi płytami znikały nazwiska ludzi, którzy budowali to miasto. Zmiana granic miała odebrać im również prawo do pamięci. W ten sposób w latach 50. i 60. zniknęły tysiące miejsc pochówków. Do dziś przetrwało około 200 zabytkowych nagrobków oraz ponad 300 płyt urnowych. Zachowano za to zasadniczy układ przestrzenny nekropolii.

Cmentarz Centralny w Szczecinie
Brama główna w 1935 roku. Źródło: Bildarchiv Foto Marburg
Brama obecnie. Fot. Google Maps

Cmentarz Centralny w Szczecinie – kogo tu pochowano?

Na Cmentarzu Centralnym spoczęło wiele znanych i cenionych postaci – zarówno Niemców, jak i Polaków. Leży tutaj m.in. nadburmistrz Hermann Haken, historyk i konserwator zabytków Hugo Lemcke oraz projektant nekropolii Wilhelm Meyer-Schwartau. Powojenny Szczecin reprezentują m.in. jego pierwszy polski prezydent Piotr Zaremba, piosenkarka Helena Majdaniec, chórmistrz Jan Szyrocki, trener Pogoni Florian Krygier i twórca Teatru Kana Zygmunt Duczyński. Są tu również groby i pomnik ofiar Grudnia 1970 roku.

Czym jest pomnik historii?

Pomnik historii to szczególne wyróżnienie dla zabytków o wyjątkowej historycznej, artystycznej lub naukowej wartości oraz o dużym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa kulturowego. Status ten przyznaje prezydent RP w drodze rozporządzenia, na wniosek ministra kultury. Mogą go otrzymać pojedyncze obiekty, całe zabytkowe zespoły, historyczne układy miejskie, parki czy cmentarze.

Status pomnika historii to podkreślenie wielkiej wartości całego Cmentarza Centralnego, jego architektury, parkowego krajobrazu i śladów kolejnych pokoleń mieszkańców Szczecina.

Źródło: zabytek.pl, ustawa.info

Czytaj też: Szczecin | Architektura w Polsce | Zieleń | Zabytek | Historia | Ciekawostki