Cmentarz Żydowski przy ul. Okopowej w Warszawie jest miejscem zaawansowanych prac archeologów. Prowadzone badania należą do niezwykle rzadko spotykanych na świecie wykopalisk realizowanych na czynnej historycznej nekropolii. Całość prac odbywa się pod nadzorem rabina i konserwatora zabytków. Do tej pory udało się odkryć tysiące pamiątek dokumentujących niemal 200 lat historii Warszawy.
Cmentarz Żydowski w Warszawie – miejsce wykopalisk
Badania na cmentarzu przy ulicy Okopowej są prowadzone w ścisłej współpracy z Komisją Rabiniczną ds. Cmentarzy, która czuwa nad przestrzeganiem zasad prawa religijnego. Najważniejsza jest nienaruszalność pochówków, dlatego wykopaliska ograniczają się do wierzchnich warstw ziemi, zwykle do około 30-40 centymetrów. W przedsięwzięciu uczestniczy także Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków oraz Fundacja Dziedzictwa Kulturowego. Razem wypracowują metodykę badań oraz nowe standardy archeologicznej dokumentacji na terenach cmentarzy, uwzględniając jednocześnie wymogi halachy i potrzeby nauki.
Warstwa ziemi skrywająca 200 lat
Przez dziesiątki lat powierzchnię żydowskiej nekropolii przy ul. Okopowej pokrywała gruba warstwa liści i próchnicy. Jej miąższość sięgała nawet kilkudziesięciu centymetrów. W tej naturalnej „archiwalnej warstwie” zachowały się liczne przedmioty związane z funkcjonowaniem cmentarza od momentu jego założenia w XIX wieku. Na obszarze około hektara archeolodzy wydobyli już kilkanaście tysięcy artefaktów. Wśród nich znajdują się przedmioty codziennego użytku, fragmenty ubioru, ceramika, szkło, a także elementy cmentarnej infrastruktury, takie jak ceglane obramowania grobów czy brukowane alejki. Znaleziska pozwalają odtworzyć realia dawnego życia społecznego oraz praktyki związane z pochówkiem.
Cmentarz Żydowski w Warszawie – co odnaleziono?
W trakcie badań natrafiono również na liczne pozostałości II wojny światowej. Na nagrobkach widoczne są uszkodzenia powstałe podczas walk, a w ziemi odnaleziono amunicję, fragmenty broni oraz niewybuchy. Pod koniec marca tego roku archeolodzy z firmy Wykop na Poziomie odkryli ponad 100 nabojów kalibru 7,62 × 25 mm. Amunicja pochodziła z 1944 roku i została wyprodukowana przez Fabrykę Amunicji nr 541. Tego typu naboje wykorzystywano w radzieckich pistoletach TT oraz pistoletach maszynowych PPSz i PPS. Znaleziono je w oryginalnym opakowaniu, co stanowi rzadki przypadek zachowania kompletnego zestawu.
Inne skarby przy Okopowej
Prace w obrębie kolejnych kwater przynoszą także odkrycia o społecznym charakterze. W oczyszczonych sektorach ujawniono dziesiątki nieznanych wcześniej nazwisk osób pochowanych na cmentarzu. Wiele nagrobków przez lata pozostawało ukrytych pod warstwami ziemi i roślinności. Odsłonięto również fragmenty zniszczonych macew, które obecnie podlegają szczegółowej dokumentacji. W najbliższym etapie ma zostać opracowana ich rekonstrukcja z wykorzystaniem narzędzi opartych na sztucznej inteligencji. Analiza archiwalnych fotografii i zachowanych fragmentów umożliwi odtworzenie pierwotnego wyglądu poszczególnych pomników.
Nekropolia jako zapis historii Warszawy
Cmentarz przy ul. Okopowej należy do największych żydowskich nekropolii na świecie. Nie powinno to jednak nikogo dziwić, gdyż przed 1939 rokiem w Warszawie żyło najwięcej Żydów na świecie, zaraz po Nowym Jorku. Cmentarz założono w 1806 roku i przez kolejne ponad 100 lat służył tutejszej społeczności. Zachowały się na nim rozmaite formy nagrobków, od tradycyjnych macew ustawianych zgodnie z orientacją wschód-zachód, po bardziej złożone formy, w tym ohele i grobowce rodzinne. Znaleziska tworzą szeroki obraz życia miasta od drugiej połowy XIX wieku po okres międzywojnia. Wśród nich znajdują się monety, butelki po alkoholu, apteczne fiolki czy przedmioty osobiste odwiedzających zmarłych. Trafiają się również ciekawostki, takie jak skrytki dawnych rabusiów z łupami, po które już nigdy nikt nie wrócił.
Finansowanie i wieloletnie działania konserwatora
Od 2015 roku za opiekę nad cmentarzem odpowiada Fundacja Dziedzictwa Kulturowego, która dysponuje specjalnym funduszem o wartości 100 mln zł. Środki pochodzą z kapitału żelaznego przyznanego państwową ustawą. Do tej pory na prace konserwatorskie, badawcze i porządkowe przeznaczono blisko 25 mln zł. Efekty widać gołym okiem – stan zabytkowej nekropolii uległ wyraźnej poprawie. Usunięcie wieloletnich nawarstwień ziemi, drewna i liści, pielęgnacja zieleni oraz systematyczne badania pozwalają stopniowo przywracać czytelność układu cmentarza i zabezpieczać jego najcenniejsze elementy.
Cmentarz Żydowski w Warszawie: archeologia pamięci
Prowadzone wykopaliska doprowadziły do odsłonięcia pierwotnego poziomu poszczególnych kwater z końca XIX i początku XX wieku. Dzięki temu istnieje szansa na odtworzenie dawnych alejek oraz dokładne rozpoznanie układu grobów. Dokumentacja sporządzana przez archeologów będzie podstawą do kompleksowej inwentaryzacji nagrobków. To z kolei pozwoli na dalsze prace i utrwalenie pamięci o osobach pochowanych na jednej z najważniejszych warszawskich nekropolii.
Źródło: Wykop na Poziomie, warszawa.um.pl
Zdjęcia: Wykop na Poziomie dla Fundacji Dziedzictwa Kulturowego
Czytaj też: Historia | Ciekawostki | Architektura sakralna | Warszawa | whiteMAD na Instagramie
