Dawna brama Wyspy Spichrzów. Tak zmienił się Gdańsk

Przy Zielonym Moście w Gdańsku do 1945 roku znajdowała się architektoniczna brama Wyspy Spichrzów. Tworzyły ją okazała kamienica stojąca po południowej stronie Milchkannengasse (dzisiejsza ul. Stągiewna) oraz pełen przepychu gmach Miejskiej Kasy Oszczędnościowej, zdobiący przeciwległy przyczółek mostu. Dziś po tej zabudowie pozostały jedynie archiwalne zdjęcia, a widok znad Motławy zmienił się nie do poznania.

Brama Wyspy Spichrzów nad Motławą

Przyczółek Zielonego Mostu przed 80 laty wyglądał zupełnie inaczej. Po przejściu z rejonu Zielonej Bramy wchodziło się w dawną Milchkannengasse, czyli dzisiejszą Stągiewną. Przy jej początku stały naprzeciw siebie dwa budynki: po północnej stronie ulicy gmach Sparkasse der Stadt Danzig pod numerami 33/34, a po południowej kamienica Milchkannengasse 1. Oba tworzyły swego rodzaju architektoniczną bramę na Wyspę Spichrzów. Na zdjęciach i pocztówkach z lat 20. czy 30. XX w. widać je razem z Zielonym Mostem, tramwajami i Stągwiami Mlecznymi w tle. Budynki tworzyły bardzo efektowną kompozycję, nie dziwi zatem fakt, że dość często uwieczniano je na widokówkach z Danzigu.

Zabudowa z cegły i piaskowca

Gmach Miejskiej Kasy Oszczędnościowej otwarto w 1885 roku. Został wzniesiony jako trzypiętrowy obiekt utrzymany w bogatym neorenesansowym stylu, z elewacjami z nieotynkowanej cegły i licznymi zdobieniami z piaskowca. Fasada miała mocno rozbudowaną kompozycję. Czerwona cegła kontrastowała z jasnym kamieniem, natomiast okna otrzymały efektowne obramienia i łuki. Reprezentacyjna była szczególnie część zwrócona ku Zielonemu Mostowi. Obiekt był doskonałą oprawą dla wjazdu na Wyspę Spichrzów i musiał robić niemałe wrażenie na kupcach czy żeglarzach przybywających do przedwojennego Gdańska.

Miejska Kasa Oszczędnościowa kryła skarb

Städtische Sparkasse (Miejska Kasa Oszczędnościowa) była siedzibą finansowej instytucji, więc funkcja użytkowa szła tu w parze z reprezentacyjnością. W podziemiach znajdował się potężny skarbiec. Jego ceglane i cementowe ściany miały około 1,5 metra grubości, a wejście chroniły stalowe drzwi. Właśnie tam po wojnie odkryto niezwykły skarb. 27 czerwca 1945 roku radzieccy żołnierze sforsowali skarbiec i znaleźli ponad 14 tys. numizmatów: monety, medale, ordery, odznaki, plakiety, pieczęcie oraz odlewy pieczęci. Była to kolekcja Gabinetu Numizmatycznego Zamku w Malborku. Zbiór zawierał m.in. zabytki związane z mennicami Prus Królewskich i Książęcych oraz państwem zakonu krzyżackiego. Kolekcję potraktowano jako zdobyczne mienie i wywieziono do Związku Radzieckiego.

Brama Wyspy Spichrzów zniknęła w 1949 roku

Ciężkie walki o Gdańsk wiosną 1945 roku wypaliły wnętrza Sparkasse i doprowadziły do zawalenia części stropów. Zewnętrzne mury w dużej mierze jednak przetrwały. Mimo tego obiektu nie odbudowano. W pierwszych latach po wojnie architektura XIX-wiecznego historyzmu nie cieszyła się uznaniem porównywalnym z dawną architekturą Głównego Miasta. Decyzję o rekonstrukcji dodatkowo utrudniała niechęć do niemieckiego dziedzictwa. Ruiny Sparkasse rozebrano zatem w 1949 roku. Po drugiej stronie Stągiewnej zniknęła także wspomniana już kamienica stojąca pod numerem 1, tworząca ze Sparkasse efektowną bramę Wyspy Spichrzów. Był to XIX-wieczny obiekt o mieszkalno-handlowej funkcji, z lokalami kupieckimi na parterze oraz mieszkaniami i biurami wyżej. W 1934 roku pod tym adresem działała m.in. firma R. Schroeder & Co., zajmująca się handlem i eksportem drewna. Nie zachowały się jednak dane pozwalające wskazać architekta kamienicy i dokładny rok jej budowy.

Historia nie wróciła na Stągiewną

Po wojnie rozebrano niemal całą zrujnowaną zabudowę Wyspy Spichrzów. Budynki przy ul. Stągiewnej musiały poczekać na powrót do krajobrazu Gdańska kilkadziesiąt lat. Zmiana nastąpiła dopiero w latach 90., gdy przy Stągiewnej, Chmielnej, Spichrzowej i Motławskiej powstał zespół około 40 stylizowanych kamienic. Projektowali go m.in. Stanisław Michel, Kazimierz Jarosz, Stefan Philipp i Andrzej Sotkowski. Architekci wykorzystali dawne podziały parceli oraz formy fasad, jednak nie rekonstruowali pojedynczych kamienic jeden do jednego. To przykład retrowersji, czyli współczesnego odtwarzania miejskiej skali i historycznych motywów bez dosłownego kopiowania przeszłości. W ten sposób południowa pierzeja ulicy odzyskała miejski wygląd, ale nie wróciła kamienica Milchkannengasse 1. Na jej miejscu stoi dzisiaj niski obiekt z restauracją.

Brama Wyspy Spichrzów mogła zostać odbudowana

Po zmianie podejścia do XIX-wiecznej architektury pojawiła się szansa na rekonstrukcję gmachu Miejskiej Kasy Oszczędnościowej. W latach 90. architekt Stanisław Michel przygotował bowiem koncepcję odbudowy północnej części Wyspy Spichrzów. Sparkasse znalazła się w niej w swojej pierwotnej formie i na dawnym miejscu przy Zielonym Moście. Projekt nie został jednak nigdy zrealizowany. Teren po dawnej kasie ostatecznie zabudowano współczesnym kompleksem, który zupełnie ignoruje historię tej posesji. Deo Plaza przy Chmielnej 10 nawiązuje za to skalą i formą do dawnych spichlerzy, tworząc spójną kompozycję z resztą tej części wyspy.

Nowy widok na Motławę

Wojna nie oszczędziła Danziga. W jej trakcie i bezpośrednio po walkach o miasto w gruzach legło ponad 90% bezcennego Śródmieścia. Nadbałtycka perła architektury straciła zatem mnóstwo pięknych miejsc. Później odzyskała co prawda zabudowę ul. Stągiewnej i znacznej części Wyspy Spichrzów, ale dzisiejszy krajobraz powstał według zupełnie innej koncepcji. Dawny widok z Zielonego Mostu i Motławy to jedno z tych miejsc, których szczególnie brakuje w dzisiejszej przestrzeni Gdańska.

Źródło: gedanopedia.pl, gdansk.pl, trojmiasto.pl

Czytaj też: Architektura w Polsce | Metamorfoza | Renowacja | Historia | Gdańsk

Widok na bramę Wyspy Spichrzów na pocz. XX w. i dzisiaj. Źródło: dziedzictwo-gdansk.pl i Mateusz Markowski/WhiteMAD

Zielony Most w 1935 i 2025. Źródło: muzeumpomorza.pl i Google Maps

Widok na Sparkasse der Stadt Danzig, lata 20. XX w. i dziś. Źródło: muzeumpomorza.pl i Mateusz Markowski/WhiteMAD

Widok na ul. Stągiewną z zachodniego brzegu Motławy – zdjęcie z końca XX w. i współczesny kadr. Źródło: polona.pl i Mateusz Markowski/WhiteMAD

Zielona Brama i Miejska Kasa Oszczędnościowa tuż przed wyburzeniem, koniec lat 40. XX w. oraz obecnie. Źródło: NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe i Mateusz Markowski/WhiteMAD