wiz. ngo + pasierbiński

Dawna Wielka Synagoga w Kielcach zamieni się w Dom Zrozumienia

·22 maja 2026

Dawna Wielka Synagoga w Kielcach zostanie przekształcona w Dom Zrozumienia. Będzie to instytucja poświęcona edukacji społecznej, historii kieleckich Żydów oraz pamięci o Zagładzie. W maju 2026 roku rozstrzygnięto konkurs architektoniczny, w którym zwyciężyła pracownia ngo + pasierbiński. Autorzy zaproponowali koncepcję opartą na zachowaniu śladów kolejnych etapów dziejów budynku, zamiast odtwarzania jego dawnego wyglądu.

Wielka Synagoga w Kielcach – powstanie

Historia żydowskiej społeczności w Kielcach rozpoczęła się stosunkowo późno. Wszystko przez przywilej de non tolerandis Judaeis, który ograniczał osadnictwo Żydów w mieście należącym do biskupów krakowskich. Ich sytuacja uległa jednak zmianie w XIX wieku, a na początku następnego stulecia Żydzi stanowili już około 1/3 mieszkańców Kielc. Prowadzili tam sklepy, zakłady rzemieślnicze i przedsiębiorstwa, tworzyli organizacje społeczne oraz instytucje religijne. Właśnie dla tej dynamicznie rozwijającej się społeczności w latach 1903-1909 wzniesiono Wielką Synagogę według projektu Stanisława Szpakowskiego. Działkę pod budowę przekazał Mojżesz Pfefer, który wsparł przedsięwzięcie również finansowo.

Budynek na pocztówce z pocz. XX w. Źródło: dom-kielce-planty7.pl

Upadek żydowskiego domu modlitwy

Świątynia prezentowała mauretańsko-neoromański styl, popularny w architekturze synagog z przełomu XIX i XX wieku. Wyróżniały ją duże okna, bogactwo detali oraz efektowna bryła. W środku znajdowała się wysoka sala modlitw, galerie dla kobiet, bima i dekoracyjny aron ha-kodesz. Podczas niemieckiej okupacji wyposażenie zostało zniszczone, a pod koniec wojny budynek dodatkowo podpalono. Po 1945 roku obiekt stał opuszczony i stopniowo popadał w ruinę. Tragiczny kontekst losu domu modlitw dopełnia historia kieleckich Żydów, z których większość w 1942 roku deportowano do obozu zagłady w Treblince. Cztery lata później doszło natomiast do pogromu kieleckiego, w którym śmierć poniosły 42 osoby, a kilkadziesiąt zostało rannych. Ofiary w dużej większości stanowili Żydzi.

Wielka Synagoga w Kielcach i jej przebudowa

Nadzieja dla niszczejącego budynku nadeszła dopiero w latach 50. Wówczas przebudowano go na potrzeby Archiwum Państwowego w Kielcach. Projekt nie przewidywał jednak zachowania dotychczasowego charakteru dawnej synagogi. W ramach przeprowadzonych prac zniknęła większość ozdób i detali, zmieniono kształt okien, dodano nowe kondygnacje, a wszystko przykryto płaskim dachem. Wnętrza dostosowano stricte do przechowywania dokumentów. Archiwum działało tutaj przez ponad 50 lat, aż do 2010 roku. Po jego wyprowadzce zaczęto zastanawiać się nad przyszłością obiektu. Już wtedy rozważano stworzenie centrum spotkań kultur i religii, jednak na konkrety przyszło budynkowi poczekać 15 lat.

Zdewastowana synagoga, pocz. lat 40. XX w. Źródło: Polona

Architektura wobec nieobecności – projekt ngo + pasierbiński

Zwycięski projekt ngo + pasierbiński nosi tytuł „Pod wspólnym niebem”. Autorzy odrzucili pomysł rekonstrukcji dawnej szaty synagogi, uznając, że odtworzenie jej formy bez przywrócenia pierwotnej funkcji byłoby działaniem pozbawionym autentyczności. Przygotowana koncepcja traktuje budynek jako przestrzeń, w której spotykają się trzy warstwy historii: synagoga, archiwum oraz współczesna instytucja kultury. Żadna z nich nie dominuje, każda pozostaje widoczna. Wielkim ukłonem w stronę historii będzie usunięcie wtórnych stropów, aby odtworzyć pełną wysokość dawnej sali modlitw.

Dom Zrozumienia otworzy budynek na Kielce

W projekcie pojawia się nowe wejście prowadzące częściowo pod ziemią, które zmieni sposób odbierania budynku już od pierwszych kroków. W odnowionym gmachu znajdą się sale wystawowe, centrum edukacyjne, biblioteka, przestrzenie warsztatowe, wielofunkcyjna sala konferencyjno-koncertowa, kawiarnia oraz taras widokowy na dachu. Będą tam organizowane debaty, spotkania i wydarzenia społeczne poświęcone historii, międzykulturowemu dialogowi oraz przeciwdziałaniu mowie nienawiści. Dom Zrozumienia ma stać się ważnym miejscem pamięci o żydowskich mieszkańcach Kielc, a zarazem nową przestrzenią refleksji nad mechanizmami wykluczenia i przemocy, które tak tragicznie naznaczyły XX wiek.