Dawna wysepka Ilha do Pinheiro (Sosnowa Wyspa) u wybrzeży Rio de Janeiro w latach 80. XX w. przestała funkcjonować jako skrawek lądu otoczony wodą. W wyniku masowej przebudowy tamtejszej linii brzegowej, „wchłonięto” tę zieloną enklawę w przestrzeń miasta. Po prawie 20 latach na jej terenie utworzono park, dzisiaj znany jako Parque Ecológico da Maré.
Ilha do Pinheiro w Rio de Janeiro
Na przełomie XIX i XX wieku Ilha do Pinheiro była niewielką wyspą w Zatoce Guanabara, otoczoną rozległymi lasami mangrowymi. Ówcześnie znajdował się na niej punkt kwarantanny dla emigrantów przybywających do Brazylii (w tym Polaków). To właśnie tutaj ludzie szukający lepszego życia na innym kontynencie oczekiwali na formalności przed osiedleniem się w głębi kraju. Później wyspa pełniła funkcję zaplecza Fundação Oswaldo Cruz, czyli jednego z najważniejszych ośrodków badawczych w Brazylii. Naukowcy prowadzili na niej różne eksperymenty z udziałem makaków, skąd wzięła się jej potoczna nazwa Ilha dos Macacos (Wyspa Makaków). W tym czasie Rio przeżywało prawdziwy rozkwit, głównie jako ośrodek badań i portowa metropolia. Zachodzące przemiany nie pozostawały bez wpływu na bogatą, egzotyczną przyrodę wybrzeży Brazylii.
Projeto Rio – wielkie zmiany
Największy okres przebudowy miasta przypadł na lata 70. i 80., czyli czasy wojskowych rządów w Brazylii. W ramach programu Projeto Rio przeprowadzono wówczas w rejonie dzielnicy Maré prace o ogromnej skali. Kolejne warstwy transportowanej ziemi stopniowo zasypywały wody zatoki i bagienne tereny wokół wyspy. Ilha do Pinheiro w końcu całkowicie utraciła swoją odrębność, stając się fragmentem stałego lądu. W latach 1983-1984 na nowo utworzonym terenie powstało Vila do Pinheiro, osiedle przeznaczone dla przesiedleńców z domów na palach, które stwarzały wiele zagrożeń. Projeto Rio nie tolerował kompromisów. Jego priorytetem było możliwie jak najszybsze tworzenie powierzchni pod nową zabudowę, bez większej troski o środowisko
Rio de Janeiro pod betonem
Ekspansja miasta w głąb zatoki wiązała się z nieodwracalnymi zmianami w lokalnym ekosystemie. Mangrowce, które wcześniej filtrowały wodę i chroniły linię brzegową, zostały wycięte i zastąpione betonem. Przebudowa Rio de Janeiro wpłynęła też na układ hydrologiczny całego pobliskiego obszaru. Sztuczne nasypy zaburzyły naturalny przepływ wód, co w następnych latach skutkowało licznymi podtopieniami. Tak znaczące ingerencje w krajobraz miały konsekwencje również dla bioróżnorodności. Naukowcy odnotowali jej drastyczny spadek, ponieważ pod zwałami ziemi zniknęły siedliska wielu gatunków roślin i zwierząt. Podobne rozbudowy zachodziły ówcześnie w wielu innych metropoliach Ameryki Południowej. Rozrastające się miasta powiększały swoje terytoria kosztem malowniczych i cennych zatok, lagun i wysp, traktując przyrodę jako rezerwę gruntów pod zabudowę.
Parque Ecológico da Maré
Wokół Ilha do Pinheiro wybudowano nowe osiedla, a dawna wyspa została znacznie zdegradowana. Dopiero w 2000 roku władze zmieniły swoje podejście do tego zapomnianego fragmentu miasta. Na części dawnej wysepki powstał Parque Ecológico da Maré, zajmujący około 44 tys. m kw. Wybudowano w nim ścieżki, place zabaw, amfiteatr oraz strefy do wypoczynku wśród drzew. Park jest dziś lokalnie nazywany Mata do Pinheiro (mata to po portugalsku las), służąc jako bardzo ważne miejsce dla okolicznych mieszkańców.
Park w środku Maré
Tym, co najbardziej uderza w obecnym wyglądzie i funkcjonowaniu parku, jest jego kontekst. Zielona enklawa znajduje się w samym centrum rozległych faweli Maré, otoczona zwartą zabudową o niskiej jakości i arteriami komunikacyjnymi prowadzącymi m.in. do lotniska. Natura funkcjonuje tutaj jako odizolowana wysepka, paradoksalnie przypominająca dawną geografię Ilha do Pinheiro, jednak tym razem w krzywym zwierciadle. W okolicy brakuje dostępu do naturalnego brzegu zatoki, a krajobraz nosi wyraźne ślady jego modyfikacji.
Źródło: arquivomuseudamare.org, paulosilvahistory.blogspot.com
Czytaj też: Ciekawostki | Urbanistyka | Metamorfoza | Miasto | Historia | Brazylia
