Złe dni Dobrego Miasta. Jego starówka to dziś blokowisko

·22 maja 2026

Dobre Miasto (niem. Guttstadt) przez stulecia swojego istnienia było kameralnym i uroczym ośrodkiem religijnym Warmii. Jeszcze przed II wojną światową jego centrum wypełniały eleganckie pierzeje kamieniczek, na rynku wokół zabytkowego ratusza kwitł handel, a nad wszystkim górowała gotycka kolegiata. W 1945 roku nadeszli jednak Sowieci, którzy większość zabudowy zrównali z ziemią. Dzisiaj po tamtej starówce pozostały niewielkie fragmenty.

Miasto kapituły warmińskiej

Dobre Miasto otrzymało prawa miejskie w 1329 roku. Założyła je kapituła warmińska na terenie wcześniejszej pruskiej osady. Miasto ulokowano na wyspie otoczonej wodami Łyny i kanałem obronnym. Wkrótce potem powstały mury miejskie z trzema bramami oraz basztami. Przez następne wieki ówczesne Guttstadt było ważnym religijnym ośrodkiem. Siedziba kapituły kolegiackiej ustępowała swym znaczeniem jedynie zgromadzeniu z Fromborka. W latach 1466–1772 miasto należało do Królestwa Polskiego jako część autonomicznej Warmii, a po I rozbiorze znalazło się w granicach Prus. W czasie wielowiekowej historii odbudowywano je po licznych pożarach i wojnach.

Panorama Dobrego Miasta z 1874 r. Źródło: „Spotkania z Zabytkami”, nr 2/1986 r.

Jak wyglądało Dobre Miasto przed wojną?

Przed 1945 rokiem Dobre Miasto przypominało inne historyczne miasta Warmii, takie jak Orneta, Reszel czy Lidzbark Warmiński. Centralnym punktem był oczywiście rynek otoczony kamienicami z różnych epok i w różnych stylach, od którego rozchodziła się regularna siatka ulic zachowana od średniowiecza. Najważniejszy zabytek to gotycka kolegiata Najświętszego Zbawiciela i Wszystkich Świętych, – jedna z największych świątyń Warmii. W XIX wieku, mimo rozwoju miejskiego przemysłu i kolei, historyczna i zwarta zabudowa nie przeszła znaczących przemian. Obok zabytkowych kościołów i kamienic funkcjonowały tu zakłady przemysłowe, stacja kolejowa i gazownia.

Mieszkańcy i dramat II wojny światowej

W 1939 roku Guttstadt liczyło niemal 6 tys. mieszkańców. Co prawda przeważała wśród nich ludność niemieckojęzyczna, lecz wiele osób zachowało katolicką tożsamość, gdyż część rodzin miała polskie korzenie. II wojna światowa dotarła nad Łynę dopiero w lutym 1945 roku. Wówczas Armia Czerwona zajęła nietknięte kulami i bombami miasto, by wkrótce dokonać największego spustoszenia w jego ponad 600-letniej historii. W ciągu dwóch tygodni rosyjscy żołnierze zniszczyli 65% zabudowy (niektóre źródła podają nawet 80%), paląc około 485 budynków. Najbardziej ucierpiało śródmieście z rynkiem, ratuszem i kamienicami. Ponadto czerwonoarmiści zrujnowali elektrownię, gazownię, wodociągi, młyny, piekarnie i sklepy. Przy tym ogromie zagłady warto zaznaczyć, że gotycka kolegiata pozostała niemal nietknięta. Niestety, z jej wnętrza zrabowano część bezcennego wyposażenia.

Starówka nigdy nie wróciła

Po wojnie niemal wyludnione Dobre Miasto ponownie znalazło się w granicach Polski. W 1946 roku mieszkało tutaj zaledwie 966 osób. Niemieccy mieszkańcy uciekli na zachód lub zostali wysiedleni, z kolei na ich miejsce przybyli osadnicy z innych regionów naszego kraju oraz dawnych Kresów. Polskie władze nie zdecydowały się na odbudowę rynku i jego okolic na wzór Warszawy, Poznania czy Gdańska. Zabrakło pieniędzy, materiałów i ekonomicznego uzasadnienia tej decyzji. Ruiny zatem rozebrano, a od lat 60. na ich miejscu zaczęto wznosić osiedla z wielkiej płyty. Były dużo tańsze niż murowane domy ze zdobieniami i pozwalały szybko zapewnić schronienie nowoprzybyłym mieszkańcom.

Dobre Miasto – co pozostało do dziś?

Pomimo katastrofalnej skali zniszczeń Dobrego Miasta jego najcenniejsze zabytki przetrwały. Nadal można tutaj zobaczyć kolegiatę, Basztę Bocianią, fragmenty murów obronnych oraz dawne spichlerze. Dzięki nim jest możliwe odczytanie średniowiecznego rodowodu miasta, nawet przy utracie większości historycznej zabudowy.

Los dawnego Guttstadt nie był odosobnionym przypadkiem. Niemieckie do 1945 roku Elbląg, Braniewo, Kołobrzeg, Koszalin czy Kostrzyn nad Odrą także zostały obrócone w morze ruin. Obecnie Dobre Miasto należy do sieci Cittaslow i liczy niespełna 10 tys. mieszkańców. Nie istnieje oficjalny program rekonstrukcji zburzonego rynku, trwa natomiast renowacja tego, co ocalało.

Źródło: dobremiasto.org, perlypolski.pl, dobremiasto.com.pl