W jednej z najcenniejszych kamienic pochodzących z przedwojennego Gdańska zachowała się niezwykła drewniana klatka schodowa. XVII-wieczna balustrada z płaskorzeźbioną sceną „Zuzanna i starcy” przetrwała przebudowy, wojenną pożogę i późniejsze remonty. Niewielkie arcydzieło zdobi Dom Opatów Pelplińskich przy ul. Elżbietańskiej 3.
Dom Opatów Pelplińskich z 1612 roku
Dom Opatów Pelplińskich powstał w 1612 roku tuż przy kanale Raduni, w okresie rozkwitu gdańskiej architektury i stylu niderlandzkiego manieryzmu. Autorstwo projektu przypisuje się Abrahamowi van den Blockowi, jednemu z najwybitniejszych gdańskich architektów i rzeźbiarzy epoki. Sześciokondygnacyjna, ceglana kamienica otrzymała trzytraktowy układ, trójosiową fasadę oraz efektowny szczyt. Czerwona cegła została tutaj zestawiona z jasnym piaskowcem, z którego wykonano m.in. portal i dekoracje. Co ciekawe, fasada miała w przeszłości jeszcze bardziej wyrazistą i graficzną kolorystykę. W XIX wieku jej ceglane lico pomalowano na czerwono, a nacięcia spoin podkreślono czernią. Podczas prac konserwatorskich odkryto także ślady dawnych złoceń na portalu.
Geneza powstania domu przy Elżbietańskiej 3
Nazwa kamienicy pochodzi od cystersów z Pelplina. W 1686 roku kupił ją wojewoda pomorski Władysław Łoś dla swojego brata, opata pelplińskiego klasztoru. Budynek służył zakonnikom jako miejski zajazd z pokojami dla duchownych i świeckich. Po kasacie klasztoru w 1823 roku nadal działał jako Pelplinische Herberge. W późniejszym okresie kamienica zmieniała właścicieli i funkcje. Mieściły się tu m.in. mieszkania. W XIX wieku przebudowano wnętrza zabytku, dzieląc Wielką Sień na dwie kondygnacje, aby uzyskać dodatkową przestrzeń użytkową. Po przejęciu kamienicy przez miasto w 1911 roku przeprowadzono jej zaawansowaną konserwację. Dom Opatów Pelplińskich odzyskał wówczas dawną wysokość sieni, a także odnowiono polichromowane schody i kamienne dekoracje. W tym okresie na szczycie pojawiła się rzeźba wzlatującego orła.
Schody z biblijną sceną
Chociaż elewacje kamienicy są bardzo efektowne i budzą podziw wielu osób, to wnętrze obiektu kryje prawdziwy skarb. W Wielkiej Sieni zachowała się bowiem drewniana klatka schodowa. Jej XVII-wieczną balustradę ozdobią tralki, arkadki i inne rzeźbione elementy, a na obudowie umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą biblijną historię „Zuzanna i starcy”. Scena opowiada o młodej kobiecie niesłusznie oskarżonej przez dwóch sędziów. Dzięki interwencji proroka Daniela udaje się ujawnić ich kłamstwo.
Drewniane schody są szczególnie cenne, ponieważ stanowią zachowany fragment dawnego wystroju kamienicy. Podczas konserwacji w 1912 roku zostały odnowione wraz z wnętrzem sieni. W ich rzeźbionej dekoracji najlepiej widać kunszt dawnych gdańskich rzemieślników: potrafili zamienić codzienny element wyposażenia domu w misternie dekorowane dzieło sztuki.
Wielka Sień i Dom Opatów Pelplińskich, który przetrwał wojnę
Wielka Sień znajduje się w przednim trakcie kamienicy i dzięki renowacji z początku XX wieku zachowała formę wysokiego, reprezentacyjnego wnętrza typowego dla dawnych gdańskich domów. Obok baśniowej, czy może trafniej będzie napisać biblijnej klatki schodowej jej przestrzeń uzupełniają drewniane elementy wyposażenia, drzwi oraz detale związane z późniejszymi remontami, m.in. flizy na ścianie. Choć powstały współcześnie, są wzorowane na XVIII-wiecznych kaflach z Amsterdamu.
Dom Opatów Pelplińskich ma jeszcze jedną wyjątkową cechę. Przetrwał działania wojenne w 1945 roku w stosunkowo dobrym stanie, podczas gdy ogromna część historycznego Gdańska uległa zniszczeniu. Na Starym Mieście straty oszacowano na 90% zabudowy. Z omawianej kamienicy ocalała główna bryła, a uszkodzenia dotyczyły przede wszystkim oficyny. Nie wiadomo, czy o ocaleniu zdecydował przypadek, położenie domu czy przebieg działań wojennych w tej części miasta. Pewne jest jedno: przy ul. Elżbietańskiej zachował się autentyczny, unikatowy i bezcenny skrawek dawnego miasta. Od 1995 roku budynek należy do Uniwersytetu Gdańskiego i mieści siedzibę Instytutu Historii Sztuki, dlatego na co dzień nie ma do niego wstępu. Niedawno przeszedł remont, który pozwolił wydobyć z jego manierystycznej architektury najważniejsze cechy.
Źródło: gedanopedia.pl, gdansk.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Zabytek | Kamienica | Historia | Gdańsk
