Szklane bombki zawieszane na bożonarodzeniowych drzewkach wywołują w nas skojarzenia z domowym ciepłem, zimowym nastrojem i przygotowaniami do Świąt. Tradycja ich produkcji i przystrajania nimi choinek trwa już od pokoleń, ale czy znamy tak naprawdę pochodzenie tego zwyczaju? Historia bombek jest dużo ciekawsza, niż mogłoby się wydawać! Dzisiejsze pracownie i fabryki kontynuują wielowiekowe rzemiosło, tworząc produkty o dużej estetycznej i kolekcjonerskiej wartości.
Historia bombek – pierwsze ozdoby Lauscha
Za miejsce narodzin bombek uznaje się miasteczko Lauscha w Turyngii, położonej w środkowych Niemczech. W połowie XIX wieku tamtejszy hutnik Hans Greiner stworzył pierwsze kule z dmuchanego szkła. Według przekazu miał to być zamiennik zbyt drogich, tradycyjnych ozdób z owoców i orzechów. Wczesne egzemplarze bombek posiadały prosty, kulisty kształt. Z czasem rzemieślnicy puścili wodze fantazji i zaczęli nadawać ozdobom coraz bardziej fantazyjne formy. W efekcie niebawem powstawały figurki aniołów, zwierząt, bałwanów oraz przedmiotów codziennego użytku. Rosła liczba dostępnych kolorów i zdobień. Wprowadzano też brokat, różne ornamenty oraz techniki, które zwiększały dekoracyjny efekt.
Bombki a królowa Wiktoria
Znaczącą rolę w rozpowszechnieniu szklanych ozdób odegrała brytyjska królowa Wiktoria. Zdjęcia jej wspaniałej, pełnej przepychu choinki ukazywały się w europejskiej i amerykańskiej prasie, a że władczyni była ówczesną trendsetterką, w krótkim czasie bombki zaczęły się pojawiać w wielu domach poza Niemcami. Przemysł wykorzystał rosnący popyt na ozdoby i wprowadzał coraz większe partie wyrobów na zagraniczne rynki. Niewielka Lauscha bardzo szybko stała się głównym ośrodkiem produkcji bombek na świecie.
Rozwój produkcji bombek na świecie
Szklarskie rzemiosło w Turyngii przez długi czas nie miało konkurencji. W późniejszym okresie powstały nowe ośrodki w Czechach i Austrii, które wprowadziły własne interpretacje wzorów. W USA bombki cieszyły się dużym zainteresowaniem już pod koniec XIX wieku. Importowane ozdoby sprzedawały się tam w ogromnych ilościach i wywoływały rozwój lokalnej produkcji. Wraz z pojawieniem się tworzyw sztucznych zaczęto wytwarzać ozdoby lżejsze i bardziej odporne na uszkodzenia, co zmieniło zwyczaje związane z dekorowaniem drzewek.
Historia bombek w Polsce
Pierwsze bombki w Polsce pojawiły się w XIX wieku. Początkowo sprowadzano je z Norymbergi i trafiały jedynie do bardziej zamożnych domów, dworów, pałaców oraz środowisk protestanckich. W 20-leciu międzywojennym szklane ozdoby na choinkę zyskały większą popularność, natomiast na obszarach wiejskich stały się powszechne dopiero po zakończeniu II wojny światowej. W połowie XX wieku w Miliczu uruchomiono zakład, który z czasem stał się jedną z największych polskich fabryk wytwarzających dekoracje z dmuchanego szkła. Przez dziesięciolecia produkował ogromne ilości ozdób oraz wpłynął na rozwój polskiego wzornictwa i rzemiosła związanego ze świątecznymi dekoracjami.
Zabawki choinkowe jako element tradycji
Zabawki choinkowe to inny rodzaj świątecznych ozdób umieszczanych na drzewkach. Dekoracje powstawały początkowo w domach. Wytwarzano je z papieru, słomy, drewna, tkanin oraz woskowanych nici. W kolejnych latach zaczęły pojawiać się figurki związane z lokalnymi zwyczajami, opowieściami ludowymi, a także jasełkowymi motywami. W 20-leciu międzywojennym w Polsce ta dziedzina nabrała większego rozmachu dzięki zaangażowaniu artystów. Twórcy związani ze sztukami użytkowymi rozpoczęli pracę nad profesjonalnymi projektami ozdób przeznaczonych do masowej produkcji. Zabawki choinkowe były popularne jeszcze w latach 50. oraz na początku lat 60.
Materiały i techniki wytwarzania bombek
Do produkcji tradycyjnych bombek używa się szkła sodowego. Surowiec trafia na stanowisko hutnika, gdzie jest podgrzewany w silnym płomieniu do temperatur pozwalających na formowanie. Rozgrzane szkło staje się wówczas plastyczne. Wytwórca następnie wdmuchuje powietrze do rurki i stopniowo nadaje kształt przyszłej ozdobie. Gotowe elementy są kierowane do srebrzalni. Wnętrze każdej bombki pokrywa się roztworem azotanu srebra z dodatkiem środka redukującego. Proces wywołuje reakcję powodującą osadzanie srebra na ściankach. Dzięki temu powstaje warstwa odbijającą światło. Następnie bombki trafiają do lakierni, gdzie otrzymują odpowiedni kolor oraz dekoracje. Ostatnim etapem jest montaż zawieszek.
Historia bombek – różnorodność form i zdobień
Wraz z rozwojem rzemieślniczych i przemysłowych technik powstawały coraz bardziej rozbudowane kolekcje ozdób. Początkowe modele inspirowane owocami ustępowały z czasem przed bardziej efektownymi formami. W polskich domach pojawiały się miniaturowe buciki, instrumenty muzyczne, parasolki, figurki zwierząt i postaci znanych z dziecięcych opowieści czy bajek. Zestawy różniły się materiałami i estetyką. Bombki z papieru, słomy czy waty zyskały własną tradycję, która przetrwała w wielu rodzinach aż do XXI wieku.
Polska jako producent bombek
Polskie bombki należą do najbardziej cenionych na międzynarodowym rynku. Współczesne manufaktury z Gniezna, Częstochowy oraz kilku innych miejsc kontynuują pracę dawnych mistrzów szkła. Ręcznie malowane serie trafiają głównie na eksport. Odbiorcami są kraje Ameryki Północnej, Europy Zachodniej, Azji i Australii. Głównie docenia się je za precyzyjne wykonanie i bogate wzornictwo.
Ciekawostki związane z bombkami
W historię szklanych ozdób wpisują się różne wątki kulturowe. W czasie I wojny światowej powstawały dekoracje przypominające bomby, granaty oraz okręty. W kolejnych latach niektóre wzory nawiązywały do aktualnych wydarzeń politycznych. Dawniej drzewka zdobiono wyłącznie elementami wytwarzanymi w domu. Były to przede wszystkim jabłka, ciastka oraz figurki z cukru i modelowanego ciasta. W wielu regionach do dziś tworzy się ozdoby ze słomy, papieru lub gliny jako uzupełnienie szklanych zestawów.
Bombki w Polsce dzisiaj
Współczesne choinki w polskich domach to najczęściej tradycja ręcznie dmuchanych ozdób połączona ze wzorami powstającymi w masowej produkcji. W sklepach i na jarmarkach dostępne są komplety w szerokiej gamie kolorystycznej oraz figury tematyczne. Wiele rodzin nadal przechowuje jak skarby dawne zestawy z czasów PRL-u i co roku dekoruje nimi drzewko. Takie vintage’owe ozdoby potrafią dzisiaj osiągać zawrotne ceny! Pracownie rzemieślnicze organizują też pokazy i warsztaty, podczas których można obserwować proces wytwarzania szkła oraz tworzyć własne bombki.
Źródło: rmf24.pl, opoka.org.pl, forbes.pl
Czytaj też: Szkło | Historia | Ciekawostki | Rzeźba | whiteMAD na Instagramie
