Izba Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy została utworzona po dziesięcioleciach starań Wandy Traczyk-Stawskiej. Żołnierka Armii Krajowej i uczestniczka Powstania Warszawskiego przez całe życie upominała się o pamięć o cywilnych ofiarach wojny. Dziś przy ul. Wolskiej 168 znajduje się miejsce, które w symboliczny sposób domyka tę wieloletnią misję.
Rozkaz z 1947 roku
Historia Izby Pamięci zaczęła się na wiele lat przed jej właściwą budową. W 1947 roku Wanda Traczyk-Stawska, ps. „Pączek”, „Atma”, uczestniczyła w mszy za poległych członków Oddziału Osłony Wojskowych Zakładów Wydawniczych. Po nabożeństwie dowódca, por. Stefan Berent ps. „Steb”, polecił jej oraz Andrzejowi Koryckiemu ps. „Sokół” odnalezienie miejsc pochówku poległych koleżanek i kolegów. To niezwykle odpowiedzialne zadanie pozostało z nią na kolejne lata.
Taki dostałam rozkaz: mam znaleźć kolegów, zadbać o to, żeby mieli tam swoje nazwiska, ale też, by miejsce pochówku było godne ich walki i ich śmierci.
W Powstaniu zginął także starszy brat Wandy, Tadeusz Traczyk „Waluś”, żołnierz Szarych Szeregów. Traczyk-Stawska przez lata poszukiwała grobów swoich towarzyszy i informacji o ofiarach. W latach 90. powstał komitet zajmujący się Cmentarzem Powstańców Warszawy, a w 2004 roku przekształcono go w Społeczny Komitet ds. Cmentarza Powstańców Warszawy. Jego przewodniczącą została Wanda Traczyk-Stawska. Walczyła o identyfikację ofiar i przywracanie ich nazwisk. Podkreślała przy tym, że na nekropolii spoczywają przede wszystkim cywile, których prochy zostały po wojnie wymieszane z prochami powstańców.
Cmentarz z prochami tysięcy Warszawiaków
Cmentarz Powstańców Warszawy przy ul. Wolskiej powstał w 1945 roku. Trafiały tutaj szczątki ekshumowane z wielu miejsc stolicy. W 1945 roku Romuald Gutt i Alina Scholtz opracowali koncepcję wielkiej parkowej nekropolii o powierzchni około 13 hektarów. W centrum miał znaleźć się kurhan z prochami zamordowanych i spalonych mieszkańców Warszawy oraz mauzoleum. Cmentarz oficjalnie otwarto 29 listopada 1945 roku. Rok później odbył się tutaj wielki pogrzeb ofiar niemieckich egzekucji. W 117 trumnach złożono prochy osób zamordowanych m.in. na Pawiaku, przy al. Szucha oraz podczas Rzezi Woli. Pod centralnym kurhanem znajduje się według szacunków około 20 ton ludzkich prochów. W 1973 roku ustawiono na nim pomnik „Polegli Niepokonani 1939-1945” autorstwa Gustawa Zemły. Dzisiaj na nekropolii spoczywają ponad 104 tysiące osób, przede wszystkim cywilne ofiary Powstania Warszawskiego.
Izba Pamięci przy ul. Wolskiej
Konkurs na projekt Izby Pamięci i Muru Pamięci ogłoszono w 2014 roku. Spośród 107 prac pierwszą nagrodę otrzymała koncepcja pracowni Bujnowski Architekci, przy współpracy m.in. Macieja Koczocika, Krzysztofa Makowskiego, Martyny Rowickiej-Michałowskiej i Kariny Jędrak-Kościeszy. Kamień węgielny wmurowano w lipcu 2021 roku, natomiast oficjalne otwarcie odbyło się 2 października 2022 roku, w Dniu Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy. Inwestorem było Miasto Stołeczne Warszawa. Koszt inwestycji wyniósł około 23 mln zł.
Surowe pawilony wykonano z betonu architektonicznego. Ciężkie, niemal zamknięte bryły kontrastują ze światłem wpadającym do wnętrz. Wanda Traczyk-Stawska chciała, aby budynek przypominał ponury bunkier. Chodziło o to, by po opuszczeniu Izby człowiek mocniej odczuł piękno świata bez wojny.
Izba Pamięci i 93 240 tabliczek z nazwiskami
Najbardziej przejmujący w Izbie jest Mur Pamięci. Tworzy go osiem modułów, z których siedem przeznaczono na upamiętnienie ofiar. Umieszczono na nich 93 240 mosiężnych tabliczek z nazwiskami około 62 tysięcy zidentyfikowanych osób. Są wśród nich cywile oraz żołnierze, którzy zginęli podczas Powstania lub w związku z jego wybuchem. Lista pozostaje otwarta, ponieważ kolejne badania mogą przynieść nowe informacje. Ma to szczególne znaczenie w przypadku Cmentarza Powstańców Warszawy. Zachowana księga pochowanych z lat 1945-1957 liczy ponad 320 kart, natomiast w rubrykach dotyczących wielu osób widnieje skrót „N.N.”. Mur przywraca więc konkretnym ludziom imiona i nazwiska. W głównym pawilonie znajduje się Sala Historii poświęcona dziejom nekropolii oraz Sala Świadectw z instalacją „Głosy pamięci” Krzysztofa Wodiczki. Wykorzystano w niej nagrania świadków i ich bliskich. Usłyszeć można m.in. Wandę Traczyk-Stawską oraz Tadeusza Rolke. W Izbie znajduje się także „Leżący” Gustawa Zemły.
Dzieło Wandy Traczyk-Stawskiej
Izba Pamięci jest dziś oddziałem Muzeum Warszawy, prowadzącym wystawienniczą, edukacyjną i badawczą działalność. Jej najważniejszym tematem pozostają losy mieszkańców stolicy oraz ofiary niemieckiej okupacji i Powstania Warszawskiego. To miejsce różni się więc od muzeum skupionego przede wszystkim na działaniach wojskowych. Tutaj najważniejszy jest człowiek, jego nazwisko, los i pamięć o śmierci. Od rozkazu Stefana Berenta w 1947 roku do otwarcia Izby minęło 75 lat. Przez ten czas Wanda Traczyk-Stawska konsekwentnie zabiegała o odnajdywanie poległych i godne upamiętnienie cywilnych ofiar. Sama nigdy nie lubiła określenia „bohaterka”. Powtarzała, że największymi bohaterami byli mieszkańcy Warszawy.
Wanda Traczyk-Stawska – polska bohaterka
Wanda Traczyk-Stawska urodziła się 7 kwietnia 1927 roku w Warszawie. Wojna zabrała jej młodość, przyjaciół i starszego brata Tadeusza, który zginął podczas Powstania Warszawskiego. Miała zaledwie 12 lat, gdy jako harcerka pomagała rannym podczas obrony miasta w 1939 roku. Później zaangażowała się w działalność Szarych Szeregów i Armii Krajowej. W Powstaniu Warszawskim uczestniczyła jako strzelczyni i łączniczka w batalionie „Kedyw”, pod pseudonimem „Pączek”. Walczyła na Woli i Starym Mieście, a po kapitulacji trafiła do niemieckiej niewoli. Po wojnie ukończyła psychologię na Uniwersytecie Warszawskim i przez lata pracowała z dziećmi z niepełnosprawnościami. Jednocześnie przez wiele lat szukała informacji o poległych, dbała o ich groby i walczyła o przywracanie nazwisk bezimiennym ofiarom. Ta misja doprowadziła ją do Cmentarza Powstańców Warszawy i powstania Izby Pamięci.
Wanda Traczyk-Stawska zmarła 18 sierpnia 2026 roku w wieku 99 lat. Jej pogrzeb odbędzie się 31 sierpnia 2026 roku. O godz. 13:30 zostanie odprawiona msza w Bazylice Świętego Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu, a około 15:30 nastąpi odprowadzenie do rodzinnego grobu na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim przy ul. Młynarskiej.
Izba Pamięci przy ul. Wolskiej pozostanie najważniejszym materialnym śladem wieloletniej pracy zasłużonej Żołnierki Armii Krajowej i uczestniczki Powstania Warszawskiego. Co prawda Wanda Traczyk-Stawska nie zaprojektowała murów ani betonowych pawilonów, jednak przez dziesięciolecia zabiegała jednak o to, aby pamięć o ofiarach otrzymała własne miejsce. Jej przesłanie pozostaje proste: pamiętać i zrobić wszystko, by nigdy więcej nie było wojny.
Źródło: muzeumwarszawy.pl, izbapamieci.muzeumwarszawy.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Place, Skwery, Parki | Beton | Warszawa | Historia
