Działka u zbiegu Rynku Głównego i ulicy św. Jana w Krakowie przez wiele stuleci była zajęta przez średniowieczne kamienice. Finalnie parcelę przejęło wiedeńskie Towarzystwo Ubezpieczeniowe Feniks, które zrealizowało na pustej już posesji nowatorski projekt Adolfa Szyszko-Bohusza. Modernistyczny gmach szybko zyskał reputację jednej z najbardziej dyskutowanych realizacji przy Rynku Głównym. W czasie okupacji jego elewacja została przekształcona zgodnie z klasycyzującą estetyką. Kamienica Feniksa jest obecnie efektem kolejnych przebudów.
Rozbiórka kamienic przy Rynku Głównym w Krakowie
Jeszcze na początku XIX wieku narożny teren zajmowały trzy dawne kamienice o średniowiecznym rodowodzie. Następnie w dwóch połączonych domach od strony Rynku utworzono pensjonat wychowawczy, który funkcjonował jako jedno z nielicznych prywatnych gimnazjów w Krakowie. Początek XX stulecia przyniósł znaczący przełom, bowiem w latach 1913–1914 cały kompleks wyburzono. Tadeusz Będzikiewicz planował w tym miejscu wznieść hotel, ale jego budowa została przerwana przez I wojnę światową oraz kryzys gospodarczy. Z wielkich marzeń milionera pozostał jedynie pusty plac otoczony płotem zapełnianym politycznymi hasłami i satyrą.
Kamienica Feniksa – projekt, który podzielił miasto
Po nieudanej hotelowej inwestycji parcelę przejęło Wiedeńskie Towarzystwo Ubezpieczeniowe Feniks. Następnie zorganizowano zamknięty konkurs, a zaproszono do niego czołowych krakowskich architektów. Finalnie wybrano koncepcję Adolfa Szyszko-Bohusza, który zaproponował bardzo oryginalną formę, niespotykaną dotąd przy krakowskim Rynku. Powstająca w latach 1928–1932 kamienica o modernistycznej kompozycji i elementach art déco wywołała gwałtowne protesty środowiska konserwatorów. Ostateczne utrzymanie pierwotnego projektu przypisuje się interwencji prezydenta Ignacego Mościckiego, co zakończyło spór i pozwoliło na kontynuowanie prac. Bryła o sześciu kondygnacjach opierała się na żelbetowej konstrukcji i mocno kontrastowała z sąsiednią, klasyczną zabudową. Feniks zaprojektowano z myślą o najemcach z zasobnymi portfelami. Mieszkania miały dowolność aranżacji, dobre doświetlenie oraz bardzo komfortowe rozwiązania. Pojawiła się tu m.in. pierwsza w Krakowie klimatyzacja oraz zsypy na odpady. Parter gmachu wypełniły sklepy i lokale usługowe.
Dzieło Adolfa Szyszko-Bohusza
Najbardziej rozpoznawalnym elementem projektu Szyszko-Bohusza była wysoka attyka zwieńczona sterczynami. Mieszkańcy nadali budynkowi przydomek „Dom pod Kominami” ze względu na kształt jego górnej partii. Elewacja od strony Rynku została podzielona rytmicznymi wykuszami o trapezowym rzucie, które ciągnęły się przez kilka kondygnacji. Na narożu umieszczono aluminiową rzeźbę autorstwa Karola Muszkieta. Przedstawia postać kobiety z kaduceuszem i wieńcem laurowym. Jej skala została zmniejszona w stosunku do pierwotnych planów po decyzji krakowskiej Rady Artystycznej. Mieszkańcy nadali jej żartobliwe określenie „Kobieta ze sztuczną szczęką”. W parterze ulokowano reprezentacyjne sklepy. Najbardziej znany należał do firmy E. Wedel, o czym do dziś przypomina podłoga z mozaikami nawiązującymi do firmowego emblematu. Część wystroju budynku przetrwała w stanie zbliżonym do pierwotnego i przedstawia przykład eleganckiego detalu art déco.
Kamienica Feniksa i jej przebudowy
W okresie niemieckiej okupacji w kontrowersyjnym budynku wprowadzono istotne zmiany. Jego elewację uznano za przykład niepożądanej architektury i przebudowano według projektu Georga Stahla w klasycyzującym nurcie. Zmieniono wówczas charakter górnej partii od strony Rynku. Zamiast attyki pojawił się mansardowy dach, a na fasadzie dodano pilastry. Efekt modernizacji sprawił, że budynek wydawał się bardziej podporządkowany otoczeniu. Jedynie elewacja od strony ulicy św. Jana zachowała oryginalny wygląd z lat 30. Po 1945 roku w jednym z lokali w przyziemiu rozpoczęła działalność kawiarnia Rio, która funkcjonuje tutaj do dziś. W 1996 roku przeprowadzono gruntowny remont obiektu, a w jego ramach powróciła m.in. narożna rzeźba usunięta podczas okupacji.
Kamienica Feniksa – obecność w przestrzeni Rynku
Dzisiejszy Feniks jest budynkiem wpisanym do rejestru zabytków oraz gminnej ewidencji. Jego obecność w sąsiedztwie historycznej zabudowy Rynku nadal wzbudza żywe zainteresowanie. Modernistyczna część od strony ulicy św. Jana przypomina o odważnej wizji Szyszko-Bohusza, natomiast fasada zwrócona ku płycie Rynku pozostaje śladem zmian wprowadzonych podczas wojny. Kamienica nawiązuje do tradycji modernistycznych domów towarowych znanych z architektury Wiednia oraz rozwiązań wykształconych w Chicago. Pomimo przebudów jej gabaryty oraz detale wyraźnie odróżniają ją od otoczenia. Dziś budynek tworzy ważny element współczesnego pejzażu Rynku. Jest świadectwem estetycznych i urbanistycznych konfliktów, które towarzyszą projektantom i planistom od wielu lat.
Źródło: zabytek.pl
Czytaj też: Ciekawostki | Zabytek | Kraków | Kamienica | Architektura w Polsce | whiteMAD na Instagramie
Kamienica Feniksa pod koniec lat 30. i dziś. Źródło: Źródło: Muzeum Historyczne miasta Krakowa i Mateusz Markowski/WhiteMAD.pl
