Kazachstan odbudowuje Jezioro Aralskie. W ciągu ostatnich 20 lat w północnej części akwenu odnotowano wyraźną poprawę warunków hydrologicznych. Według oficjalnych danych poziom wody wzrósł tam o 42% w stosunku do najniższego zanotowanego stanu, a zasolenie spadło o 75%. Dzięki temu do zbiornika wracają gatunki ryb oraz odradza się rybołówstwo. Proces odbudowy dotyczy jednak wyłącznie części jeziora położonej w Kazachstanie.
Jezioro Aralskie – droga do ekologicznej katastrofy
Jeszcze w połowie XX wieku Jezioro Aralskie było czwartym co do wielkości jeziorem na świecie. Zasilane wodami Amu-darii i Syr-darii, rzek wypływających z gór Azji Centralnej, przez stulecia kształtowało warunki życia w regionie. Sytuacja zmieniła się drastycznie w latach 60., kiedy władze Związku Radzieckiego skierowały znaczną część wód obu rzek na potrzeby nawadniania rozległych plantacji bawełny. Dopływ do jeziora gwałtownie się zmniejszył, co zapoczątkowało proces jego kurczenia. W wyniku niewłaściwej gospodarki zbiornik utracił około 90% pierwotnej objętości i rozpadł się na cztery odrębne akweny o wysokim zasoleniu. Południowa część, leżąca w Uzbekistanie, zanikła niemal całkowicie, pozostawiając po sobie słoną Pustynię Aralkum. Upadek rybołówstwa i pogorszenie warunków zdrowotnych mieszkańców stały się symbolem jednej z największych katastrof środowiskowych XX wieku.
Tama Kokaral i regionalna współpraca
Przełom nastąpił w 2005 roku, gdy Kazachstan ukończył budowę tamy Kokaral, która oddzieliła Północne Jezioro Aralskie od części południowej. Konstrukcja zatrzymała odpływ wody i umożliwiła stopniowe podnoszenie jej poziomu w północnym basenie. Istotne znaczenie miało także porozumienie zawarte przez ministrów odpowiedzialnych za gospodarkę wodną Uzbekistanu, Tadżykistanu, Kirgistanu i Kazachstanu, regulujące podział dopływu wód rzecznych. W ciągu 20 lat powierzchnia północnego akwenu zwiększyła się o 36%, a objętość niemal się podwoiła. Dane World Bank wskazują, że poziom wody jest obecnie o połowę wyższy niż w okresie największego regresu. Od 2023 roku do jeziora skierowano około 5 miliardów metrów sześciennych wody, co podniosło jego zasoby do 24,1 miliarda metrów sześciennych.
Jezioro Aralskie – nowa polityka wodna i efekty
W odpowiedzi na narastające problemy z niedoborem wody w Azji Centralnej, nasilane przez zmiany klimatu, w 2023 roku w Kazachstanie powołano resort odpowiedzialny za zasoby wodne i irygację. Przyjęto także nowe regulacje dotyczące użytkowania wód, które poprawiły sytuację w dorzeczu Syr-darii. Minister Nurżan Nurżigitow poinformował, że wskaźniki wzrostu objętości wody osiągnięto szybciej, niż pierwotnie oczekiwano. Równolegle są prowadzone analizy dotyczące dalszych działań, w tym podniesienia tamy Kokaral o dwa metry oraz budowy urządzeń hydrotechnicznych stabilizujących poziom w pobliskich systemach jezior. Finansowe wsparcie dla tych opracowań zapewnia World Bank. Działania mają poprawić jakość wody, ograniczyć unoszenie się słonych osadów z odsłoniętego dna oraz wzmocnić lokalną gospodarkę.
Powrót ryb i odbudowa gospodarki regionu
Rezultaty tych działań są również widoczne w środowisku naturalnym. W dolnym biegu Syr-darii ponownie pojawiło się 20 gatunków ryb, które wcześniej zanikły. W regionie działa obecnie 10 zakładów przetwórstwa rybnego, z czego cztery posiadają certyfikaty umożliwiające eksport do państw Unii Europejskiej. Rocznie z Jeziora Aralskiego i 160 jezior obwodu kyzyłordyńskiego wysyła się za granicę od 4 do 5 tysięcy ton ryb, między innymi do krajów UE, Chin i Rosji. Ta budująca poprawa dotyczy jednak wyłącznie północnej części akwenu. Południowy basen w Uzbekistanie utrzymuje się na granicy zaniku, część zachodnia niemal przestała istnieć, a wschodnia wyschła całkowicie w 2014 roku. Oba państwa prowadzą zalesianie odsłoniętego dna, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się toksycznych, słonych pyłów.
Jezioro Aralskie i jego przyszłość
Pomimo tych niewątpliwie korzystnych zmian, sytuacja wciąż pozostaje krucha. W ostatnich latach Syr-daria doświadcza okresów niskich stanów wody, co wpływa bezpośrednio na poziom jeziora. Kluczowe znaczenie ma kondycja lodowców w górach Tienszan i Pamir, z których pochodzą wody zasilające Amu-darię i Syr-darię. Ich szybkie topnienie w wyniku globalnego ocieplenia może w przyszłości ograniczyć dopływ do poziomu niewystarczającego, aby utrzymać odbudowany zbiornik.
Jezioro Aralskie – tragedia wielu krajów
Tragiczna historia Jeziora Aralskiego to flagowy przykład skutków nadmiernej ingerencji człowieka w systemy rzeczne. Obecne działania Kazachstanu wskazują, że przy konsekwentnej polityce wodnej i współpracy regionalnej jest możliwa częściowa regeneracja zdegradowanego akwenu, jednak jej trwałość zależy od czynników klimatycznych oraz dalszych decyzji gospodarczych w całym regionie.
Źródło: euronews.com, astanatimes.com
Czytaj też: Metamorfoza | Ekologia | Kazachstan | Polecane | whiteMAD na Instagramie
Jezioro Aralskie w połowie XIX w. i dziś. Źródło: Rysunek: A. Petermann – „Journal of the Royal Geographical Society”, Londyn 1853 oraz Google Earth
Akwen w 1985 i 2026 roku. Źródło: NASA i Google Earth
