W miasteczku Šeduva (pol. Szadów) na Litwie zrealizowano niezwykły projekt. W 2025 roku ukończono tam budowę miejsca pamięci poświęconego historii żydowskiej społeczności, która została wymordowana przez Niemców w 1941 roku. Muzeum Utraconego Sztetla (ang. Lost Shtetl Museum) przypomina dawnych mieszkańców oraz ich kulturę, a jego architektura i ekspozycja prowadzą odwiedzających przez opowieść o życiu, zagładzie i pamięci.
Czym jest sztetl?
Nazwa sztetl (jid. שטעטל) wywodzi się z języka jidysz i dosłownie oznacza „miasteczko”. To określenie na niewielkie wsie czy też osady Środkowo-Wschodniej Europy, w których przez stulecia znaczną część mieszkańców stanowili Żydzi. Były to ośrodki o wyraźnej tożsamości kulturowej, z własnymi religijnymi instytucjami, edukacją oraz życiem społecznym skupionym wokół targu i rzemiosła. Codzienność toczyła się w rytmie świąt, tradycji i lokalnych zwyczajów, a powszechnie używanym językiem był jidysz. Ten model życia został brutalnie przerwany w czasie II wojny światowej, kiedy żydowskie społeczności wymordowano praktycznie co do jednej osoby. Tej zbrodni dokonywali głównie Niemcy, ale często przy pomocy miejscowych kolaborantów. Wraz z Żydami zniknęły całe miasteczka, ich kultura oraz dziedzictwo. Dziś są one odtwarzane głównie dzięki badaniom historii i działalności muzeów, głównie takich jak Muzeum Utraconego Sztetla w Szadowie.
Litewski Szadów jako przykład utraconego sztetla
Jeszcze przed wojną w Szadowie żyło około 800 Żydów przy ogólnej liczbie blisko 3700 mieszkańców. W sierpniu 1941 roku niemal cała ta społeczność została zamordowana w pobliskich lasach, przede wszystkim przez niemieckie formacje Einsatzgruppen, przy udziale lokalnych, litewskich kolaborantów. Wraz z nią zniknęła historyczna spuścizna wielu pokoleń. Po wojnie miejscowość funkcjonowała dalej, zamieszkana głównie przez Litwinów, jednak świat sztetla przestał istnieć i zostawił po sobie wyrwę nie do zapełnienia. Dziś Šeduva jest niewielkim miasteczkiem o prowincjonalnym charakterze, gdzie przetrwała pamięć o tej nieobecnej społeczności.
Muzeum Utraconego Sztetla w Szadowie
Nie dające spokoju poczucie straty i potrzeba upamiętnienia wymordowanych osób zaowocowała wybudowaniem w 2025 roku Muzeum Utraconego Sztetla. Placówka odnosi się bezpośrednio do losów Żydów z Szadowa. To właśnie ich dzieje stanowią oś narracji całej ekspozycji. Opowieść skupia się na życiu mieszkańców przed wojną oraz na wydarzeniach z 1941 roku, które doprowadziły do ich zagłady. Jednocześnie historia tego jednego miejsca została ujęta szerzej i potraktowana jako przykład doświadczeń wielu podobnych miasteczek w Europie Wschodniej. W ten sposób Szadów stał się reprezentatywnym studium przypadku, przez które można zrozumieć skalę i konsekwencje zniszczenia świata przedwojennych sztetli.
Architektura od Lahdelma & Mahlamäki architects
Bryła muzeum autorstwa fińskiej pracowni Lahdelma & Mahlamäki architects składa się z zespołu niewielkich form przypominających wiejskie domy z dwuspadowymi dachami. Zestawione razem przywołują obraz dawnej zabudowy miasteczka. Wnętrza połączono krótkimi przejściami, w ten sposób kierunkując ruch zwiedzających i budując sekwencję całej muzealnej przestrzeni. Wejście prowadzi do strefy głównej, z której schodzi się do części ekspozycji umieszczonej pod ziemią. W poszczególnych galeriach zastosowano zróżnicowaną wysokość pomieszczeń, a ich górne partie odtwarzają geometrię dachów. Światło dzienne wpada tutaj przez świetliki, sprzyjając skupieniu w tej trudnej opowieści.
Ekspozycja Muzeum Utraconego Sztetla
Placówka przybliża losy dawnej żydowskiej społeczności poprzez dziewięć tematycznych galerii. Wewnątrz wystawy zwiedzający odkrywają ponad 150 oryginalnych pamiątek, w tym judaiki oraz stare fotografie. Przestrzeń wypełniają dźwięki dawnego miasteczka i specjalnie dobrane zapachy, które budują silne wrażenie przeniesienia się do minionej epoki. Uwagę przyciąga instalacja z laserowego szkła, imitująca swym rytmicznym światłem oddech dawnych mieszkańców. Na odwiedzających czeka również makieta z marmuru, która po dotknięciu konkretnych punktów odtwarza nagrania z relacjami świadków. Ściany zdobią setki szklanych elementów z nazwami miejscowości, których kultura została bezpowrotnie zniszczona. Narrację wystawy wzbogacają projekcje wideo oraz opowieści lokalnego aptekarza, pełniącego rolę wirtualnego przewodnika. Każda sala skupia się na innym aspekcie bytu, od gwarnego rynku po wyciszone miejsca kultu. Wizyta w tym miejscu pozwala zrozumieć skomplikowane losy litewskich Żydów bez potrzeby czytania długich tekstów.
Materiały i detale Lost Shtetl Museum
Elewacje muzeum wykonano z aluminiowych paneli o fakturze gontu, reagujących na światło i warunki atmosferyczne. Użyty materiał pozwolił wkomponować budynek w sielski krajobraz i nawiązać do lokalnej architektury. W strefach wejściowych pojawia się drewno, mające przywołać skojarzenia z dawną zabudową powstającą głównie z tego surowca. Wnętrza wykończono natomiast kamieniem kwarcytowym, drewnem oraz czarnym granitem, który można zobaczyć w pomieszczeniach służących ekspozycji. Architekci z Lahdelma & Mahlamäki dużą wagę przywiązali do detalu oraz ogólnej, wizualnej spójności.
Muzeum Utraconego Sztetla i jego otoczenie
O otoczenie Muzeum Utraconego Sztetla w Szadowie zadbała pracownia Enea landscape architecture. Projektanci postanowili otoczyć bryłę placówki krajobrazem pełnym nostalgii, zintegrowanym z samym budynkiem. Bezpośrednio przy nim rozciąga się tzw. Park Pamięci. To sekwencja pełna zróżnicowanych przestrzeni, m.in. łąk pełnych kwiatów, podmokłych terenów, sadów oraz alejki z rodzimymi gatunkami drzew. Ścieżka prowadzi odwiedzających przez symbolicznie ujętą „ostatnią drogę” lokalnych Żydów. W sąsiedztwie muzeum funkcjonował kiedyś kirkut. W czasie prac go wyeksponowano i włączono do projektu. Otoczenie uzupełniły obiekty małej architektury sprzyjające refleksji i wyciszeniu.
Projekt: Lahdelma & Mahlamäki architects
Główny architekt: Rainer Mahlamäki
Projekt otoczenia: Enea landscape architecture
Projekt wystawy: Ralph Appelbaum Associates
Lokalizacja: Šeduva (Szadów), Litwa
Rok budowy: 2025
Powierzchnia: 4900 m kw.
Czytaj też: Architektura | Muzeum | Edukacja | Kultura | Historia | Litwa | Drewno
