Drzwi z Bazyliki Mariackiej w Gdańsku wkrótce przejdą konserwację. To jeden z najcenniejszych tego typu średniowiecznych zabytków w Europie. Wrota zamontowane od strony ulicy Mariackiej są datowane na początek XVI wieku, czyli liczą sobie już ponad 500 lat! W ramach zaplanowanych prac odzyskają historyczną kolorystykę. Badania przeprowadzone przez dr hab. Katarzynę Darecką odsłoniły wiele nieznanych wcześniej szczegółów dotyczących ich budowy i wyglądu.
Drzwi z Bazyliki Mariackiej – unikat średniowiecznej stolarki
Oryginalne średniowieczne drzwi w gdańskich świątyniach należą dzisiaj niestety do wielkiej rzadkości. W całym mieście przetrwało zaledwie 10 egzemplarzy gotyckiej stolarki. Inne uległy przebudowom lub zniszczeniu w czasie wojen, które spustoszyły Gdańsk na przestrzeni wieków. Najcenniejsze spośród ocalałych drzwi znajdują się w Bazylice Mariackiej. Według dr hab. Katarzyny Dareckiej z Muzeum Gdańska, ich forma nie ma odpowiedników w innych częściach Europy. Badaczka od lat zajmuje się historią dawnych wrót i stolarki sakralnej, a efektem jej wieloletnich analiz stała się licząca niemal 450 stron publikacja „Drzwi i wrota w Gdańsku. Od średniowiecza do współczesności”, wydana w 2024 roku.
Zdaniem Katarzyny Dareckiej drzwi prowadzące z bazyliki na ul. Mariacką wykonano około 1511 roku. O ich wyjątkowości decyduje konstrukcja. Na szerokich, pionowo ustawionych deskach zamocowano drewnianą kratownicę układającą się w romby. W centralnej części każdego pola pojawił się dekoracyjny czwórliść, natomiast całość spinają ozdobne gwoździe z główkami przypominającymi kwiatowe rozety. Tego rodzaju rozwiązanie występuje wyłącznie w Gdańsku. Podobne średniowieczne wrota zachowały się jeszcze w kościołach św. Trójcy, św. Jana oraz św. Mikołaja. Najstarsze gotyckie drzwi w mieście znajdują się natomiast w Ratuszu Głównego Miasta.
Średniowiecze pełne kolorów
Przeprowadzone badania konserwatorskie podważyły utrwalone przekonanie, że dawne drzwi kościołów były ciemne i surowe. Analizy warstw malarskich wykazały obecność intensywnych pigmentów stosowanych w średniowieczu. Na gdańskich drzwiach regularnie pojawiała się czerwień, zieleń oraz ugier o odcieniach od złocistych po żółtobrązowe, uzupełniane czarnymi detalami. W przypadku wrót Bazyliki Mariackiej od zewnątrz użyto zestawienia czerwieni z oliwkową zielenią, natomiast od strony wnętrza całość pokrywała mocna czerwona barwa. Właśnie drzwi tego koloru należały w średniowiecznej Europie do bardzo popularnych elementów wyposażenia świątyń.
Drzwi z Bazyliki Mariackiej były wyższe niż dziś
Szczegółowa inwentaryzacja przyniosła ponadto odkrycie dotyczące dawnych rozmiarów wrót. Obecnie mają 4,4 metra wysokości, lecz pierwotnie przekraczały 6,5 metra. Ślady po dawnych zawiasach zachowały się od strony wnętrza świątyni. Dziś wiszą tam kinkiety, jednak niegdyś znajdowały się w tym miejscu haki podtrzymujące wyższą część skrzydeł. Wszystko wskazuje na to, że około połowy XIX wieku górne partie drzwi zostały odcięte, prawdopodobnie z powodu deformacji drewna.
Zmianom uległo również nadświetle w łuku wejściowym. Dawne źródła wskazują, że w XIX wieku zamontowano tam przeszklony element o maswerkowych formach. Konstrukcja nie przetrwała jednak II wojny światowej. Obecne nadświetle wykonano w 1952 roku. O ingerencji w historyczne wrota świadczą przecięte drewniane kołki oraz gładko zeszlifowana górna krawędź pozbawiona śladów dawnej polichromii. Na pozostałych fragmentach drewna zachowały się natomiast resztki farb, które przez stulecia chroniły miejsca mniej narażone na światło i wilgoć.
Konserwacja przywróci dawną kolorystykę
Planowana konserwacja zabytkowych wrót skupi się na oczyszczeniu drewna, impregnacji oraz zabezpieczeniu historycznej substancji. Konserwatorzy zamierzają pozostawić część śladów starzenia i wielowiekowej patyny, dzięki czemu zabytek zachowa autentyczny wygląd. Rekonstrukcja kolorystyki ma zostać wykonana bardzo subtelną metodą, przypominającą delikatne kreskowanie. Specjaliści chcą uniknąć efektu świeżo pomalowanej powierzchni, a jednocześnie wyraźnie zaakcentować historyczne czerwienie i zielenie.
Pomysł odtworzenia dawnych barw trafił już do Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Dariusza Chmielewskiego. Po pierwszych konsultacjach inicjatywa spotkała się z pozytywnym przyjęciem. Ostatnia większa konserwacja drzwi odbyła się około 10 lat temu. Wówczas usunięto wtórne ciemnobrązowe przemalowania od strony wnętrza, odsłaniając oryginalną gotycką czerwień. Nadchodzące prace mają przywrócić zabytkowi dawną skalę oddziaływania i przypomnieć, że średniowieczne świątynie rozkwitały feerią intensywnych kolorów, znacznie bardziej wyrazistych niż nasze współczesne wyobrażenia o ponurym gotyku.
Źródło: gdansk.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Architektura sakralna | Zabytek | Historia | Gdańsk
Ulica Mariacka przed i po wojnie. Źródło: Muzeum Gdańska
Ul. Mariacka i zabytkowe wrota w 1928 i 2024. Źródło: Polona i Google Maps
