W północno-wschodnich Włoszech leży miasto, które wyróżnia się niezwykle bogatą historią, ale jeszcze bardziej za sprawą swojego osobliwego kształtu. Palmanova została zbudowana według renesansowej koncepcji idealnego miasta-twierdzy. Budowę osady ucieleśniającej humanistyczne założenia epoki ukończono 7 października 1593 roku. Miejsce to do dzisiaj budzi zachwyt i podziw dla kunsztu ówczesnych urbanistów i budowniczych.
Palmanova: powstanie miasta w kształcie płatka śniegu
Data powstania Palmanova została wybrana nieprzypadkowo. Miała ona upamiętniać zwycięstwo w bitwie z Turkami pod Lepanto w 1571 roku oraz dzień św. Justyny, patronki miasta. Projekt założenia opracował Vincenzo Scamozzi, architekt i teoretyk renesansu, który nadał mu formę dziewięcioramiennej gwiazdy. Kształt ten symbolizował harmonię i doskonałość, ponadto umożliwiał skuteczną obronę. Każdy z dziewięciu bastionów chronił sąsiedni, a całość obwarowań otoczono fosą i umocnieniami. Do miasta prowadziły trzy strzeżone bramy: Porta Udine, Porta Cividale i Porta Aquileia. Wszystkie zachowały się do dziś.
Renesansowa utopia w praktyce
Palmanova została zaprojektowana w duchu renesansowych utopii. Idea miasta doskonałego, obecna już w traktatach takich myślicieli jak Filarete czy Alberti, zakładała geometrię, równość społeczną i funkcjonalność. Miasta planowano w formie koncentrycznych i symetrycznych struktur, z promieniście rozchodzącymi się ulicami i ściśle wytyczonym podziałem przestrzeni. Taki układ miał wspierać harmonijne życie mieszkańców i sprzyjać porządkowi. Palmanova miała być wspólnotą samowystarczalnych kupców, rzemieślników i rolników, działającą zgodnie z zasadami wspólnego dobra.
Zasiedlanie i rozbudowa miasta
Pomimo starannie przemyślanego projektu i znakomitych warunków, osadnicy niechętnie przenosili się do nowego miasta. W związku z tym w 1622 roku władze Republiki Weneckiej zdecydowały się przyznać działki i materiały budowlane byłym więźniom, aby zachęcić ich do osiedlenia się w twierdzy. Budowa pierwszego pierścienia fortyfikacji o długości siedmiu kilometrów trwała trzydzieści lat. Kolejny etap prac przypadł na lata 1658-1690, a ostatnie umocnienia powstały w okresie napoleońskim między 1806 a 1813 rokiem. W efekcie warownia składała się z dziewięciu bastionów, rawelinów, lunet oraz osiemnastu kawalerów.
Kręte losy Palmanova
W 1815 roku miasto Palmanova znalazło się pod panowaniem austriackim, po czym w 1866 roku zostało włączone do zjednoczonego Królestwa Włoch. W czasie I wojny światowej pełniło natomiast funkcję zaplecza wojskowego włoskiej armii i doświadczyło zniszczeń w wyniku ostrzału artyleryjskiego. Dopiero w 1960 roku uznano je za zabytek narodowy kraju, a w 2017 roku renesansowe założenie wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako część zespołu weneckich miast i budowli obronnych z XVI i XVII wieku. Obecnie Palmanova liczy około pięciu tysięcy mieszkańców i znajduje się na liście najpiękniejszych włoskich miejscowości.
Plan miasta z 1593 roku i Palmanova dziś. Źródło: Civitates Orbis Terrarum i Google Maps
Centralny plac i inne zabytki
Centralnym punktem miasta jest Piazza Grande, wyłożony jasnym kamieniem istryjskim. Przy placu wznosi się katedra Najświętszego Odkupiciela ukończona w 1636 roku. Architektura świątyni przypisywana jest Scamozziemu i Longhenie. Jej wnętrze konsekrowano dopiero w 1777 roku, po włączeniu miasta do archidiecezji Udine. Wysokość dzwonnicy ograniczono z przyczyn strategicznych, aby nie była widoczna dla potencjalnego przeciwnika znajdującego się poza murami. Na uwagę zasługują też tutejsze pałace oraz Loża Gran Guardia ukończona w 1625 roku. Ze względu na to, że miasto narodziło się przede wszystkim dla pełnienia funkcji obronnych, wiele z obecnych tu zabytków jest związanych z militariami, np. koszary czy strażnice.
Ślad renesansowego marzenia
Dziś Palmanova pozostaje jednym z najpełniejszych przykładów realizacji idei renesansowego miasta idealnego, zaplanowanego z myślą o doskonałym porządku społecznym, obronności i estetyce. Pomimo brutalnego zderzenia się z rzeczywistością w pierwszych latach funkcjonowania i późniejszych zniszczeń na przestrzeni wieków, miasto wciąż przyciąga uwagę historyków i turystów jako świadectwo śmiałej wizji łączącej urbanistykę, architekturę i filozofię epoki. W Polsce przykładem realizacji podobnej idei jest Zamość. Tamtejszy plan miasta, stworzony przez architekta Bernarda Morando na zlecenie Jana Zamoyskiego, opiera się na precyzyjnej geometrii, regularnych ulicach i prostokątnych kwartałach.
Źródło: delikatesywloskie.pl, visitpalmanova.it
Czytaj też: Architektura | Urbanistyka | Miasto | Historia | Włochy
