Miasto z ruin. Warszawa dawniej i współcześnie

Dzisiaj mija 81 lat od zakończenia II wojny światowej w Europie. Dla Warszawy ta data ma szczególny wymiar, bowiem żadna duża europejska stolica nie została zniszczona w tak ogromnym stopniu. 8 maja 1945 roku z przepięknego miasta, liczącego przed wybuchem konfliktu około 1,3 mln mieszkańców, pozostały wypalone mury, zasypane ulice i niemal całkowicie unicestwiona zabudowa. Pośród jej ruin przetrwała zaledwie garstka ludzi – reszta leżała pod gruzami lub została wywieziona. Dzisiejsza Warszawa powstała w dużej mierze od nowa, a ślady tej tragedii można zobaczyć porównując stare zdjęcia ze współczesnymi widokami tych samych miejsc. Miasto dosłownie wyrosło z ruin.

Warszawa – miasto z ruin

Przed wybuchem II wojny światowej Warszawa należała do największych i najszybciej rozwijających się miast II Rzeczypospolitej. Tętniła tutaj życiem wielokulturowa społeczność, działały teatry, kina, uczelnie i zakłady przemysłowe, a gęsta sieć tramwajów spinała dynamicznie rozrastające się dzielnice. Reprezentacyjne osie miasta wyznaczało Krakowskie Przedmieście, ul. Marszałkowska, Nowy Świat czy Aleje Jerozolimskie. Niemal co trzeci mieszkaniec stolicy był Żydem, co czyniło Warszawę największym skupiskiem żydowskiej ludności w Europie. Katastrofa przyszła nad Wisłę już we wrześniu 1939 roku. Szczególnie dramatyczny okazał się 25 września, nazwany później „czarnym poniedziałkiem”. Wówczas niemieckie lotnictwo przeprowadziło zmasowane bombardowania stolicy, a artyleria ostrzeliwała gęsto zabudowane kwartały Śródmieścia i Starego Miasta. Już wtedy został ciężko uszkodzony Zamek Królewski. Jego wypalona wieża szybko stała się symbolem atakowanej i niszczonej Warszawy.

Getto warszawskie i zagłada pamięci

W 1940 roku niemieccy okupanci utworzyli getto warszawskie. Na niewielkim obszarze zebrano i zamknięto około 450 tys. Żydów. Głód, epidemie, egzekucje i deportacje do obozu zagłady w Treblince doprowadziły do śmierci ogromnej części tej społeczności. Wobec narastającego terroru, wiosną 1943 roku wybuchło powstanie w getcie dowodzone m.in. przez Mordechaja Anielewicza. Po jego stłumieniu oddziały SS metodycznie paliły kolejne kwartały dzielnicy, zamieniając ją w bezkresne morze ruin. Dowodzący akcją Jürgen Stroop meldował potem cynicznie: „Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje”. Warszawa straciła w wojnie jednak coś znacznie więcej niż budynki. Niemcy prowadzili świadomą akcję niszczenia polskiego dziedzictwa kulturowego. Spłonęły bezcenne zbiory Biblioteki Ordynacji Krasińskich, archiwa miejskie, muzealne kolekcje i tysiące dzieł sztuki. Po upadku Powstania Warszawskiego Niemcy celowo podpalili magazyny biblioteczne przy ulicy Okólnik. W ogniu przepadły rękopisy Juliusza Słowackiego, Fryderyka Chopina czy Joachima Lelewela. Historycy do dziś uznają te straty za nieodwracalne.

Kościół św. Augustyna wśród ruin getta warszawskiego. Fot. Domena publiczna)

63 dni walk i miasto skazane na śmierć

1 sierpnia 1944 roku w stolicy wybuchł kolejny zryw, znany dzisiaj jako Powstanie Warszawskie. Rozkaz rozpoczęcia walk wydał komendant Armii Krajowej Tadeusz Bór-Komorowski. Niemieckimi siłami tłumiącymi Polaków dowodził Erich von dem Bach-Zelewski. Walki trwały 63 dni i pochłonęły około 16 tys. powstańców oraz nawet 180 tys. cywilów. Szczególnie brutalnie na kartach historii zapisały się masakry na Woli, gdzie oddziały Oskara Dirlewangera i Bronisława Kamińskiego mordowały mieszkańców całymi ulicami. Po kapitulacji powstania okupant rozpoczął systematyczne niszczenie miasta. Specjalne oddziały saperów wysadzały pałace, kościoły, biblioteki i kamienice. W ruinę zamieniono m.in. Pałac Saski, Pałac Brühla, Teatr Wielki, Katedrę św. Jana, Dworzec Główny, Pałac na Wyspie oraz niemal całą zabudowę Starego Miasta. Zburzono mosty przez Wisłę, sieci wodociągowe i infrastrukturę techniczną. Powojenny bilans okazał się druzgocący: około 84-85% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy przestało istnieć.

Miasto powstaje z ruin

Kiedy w styczniu 1945 roku do Warszawy wkroczyły oddziały Armii Czerwonej i Wojska Polskiego, pośród ruin ukrywało się zaledwie kilka tysięcy osób. Fotografie z tamtych miesięcy przypominają obrazy jak z księżycowej pustyni. Morza gruzów ciągnęły się kilometrami, a wiele ulic trudno było w ogóle rozpoznać. Mimo tego już w lutym 1945 roku powołano Biuro Odbudowy Stolicy, czyli słynny BOS. W jego skład weszli architekci, urbaniści i historycy sztuki, m.in. nieocenieni Jan Zachwatowicz oraz Józef Sigalin. Zanim rozpoczęto prace, najpierw trzeba było usunąć miliony ton gruzu. Cegły odzyskiwano ręcznie, oczyszczano i ponownie wykorzystywano przy rekonstrukcji kamienic, pałaców czy kościołów. Odbudowa Warszawy szybko stała się przedsięwzięciem bez precedensu w powojennej Europie.

Miasto z ruin — Płonące kamienice na ul. Marszałkowskiej. Fot. Domena publiczna

Centrum odtworzone z obrazów Canaletta

Historyczne centrum Warszawy było tak zniszczone, że odbudowano je niemal od podstaw. Architekci korzystali z przedwojennych planów, archiwalnych fotografii i obrazów Bernarda Bellotta, znanego jako Canaletto. Rekonstrukcja Starego Miasta trwała głównie w latach 1949-1955. Znakomity efekt tych prac wzbudził międzynarodowe zainteresowanie i uznanie, a w 1980 roku warszawską Starówkę wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład kompleksowej rekonstrukcji historycznego zespołu miejskiego. W ramach szeroko zakrojonych prac odbudowano Trakt Królewski, Rynek Starego Miasta, setki kamienic, dziesiątki pałaców i wiele świątyń. Zupełnie inaczej na tym tle wyglądała historia Zamku Królewskiego. Przez długie lata pozostawał ruiną, ponieważ komunistyczne władze nie chciały finansować jego rekonstrukcji. Przełom nastąpił dopiero w latach 70. pod wpływem nacisków społeczeństwa i ogólnopolskich zbiórek pieniędzy. Odbudowa dzisiejszego symbolu Warszawy i jej niezłomności trwała od 1971 do 1984 roku.

Nowa Warszawa na gruzach starej

Powojenna odbudowa otwierała także wiele możliwości dla realizacji wielkich planów architektów i urbanistów. W latach 50. wytyczono trasę W-Z, powstał MDM i Pałac Kultury i Nauki, wzniesiony jako „dar” Związku Radzieckiego. Mnóstwo ulic poszerzono, nierzadko kosztem wyburzeń ocalałych budynków, przez co znaczna część dawnych kwartałów bezpowrotnie zniknęła. Szczególnie duże straty dotknęły zabudowę Śródmieścia i Woli. To tam zrealizowano najbardziej ambitne wizje powojennych planistów.

Ulica Brzozowa na Starym Mieście, lata powojenne. Fot. NAC

Dzisiejsza Warszawa jest miastem-mozaiką. Obok przedwojennych kamienic stoją socrealistyczne gmachy oraz współczesne wieżowce. W dyskusjach wciąż wracają pomysły dotyczące odbudowy kolejnych utraconych obiektów, ostatnio przede wszystkim Pałaców Saskiego i Brühla. Idea przywracania zburzonej stolicy ma tyle samo zwolenników, ilu przeciwników. To niełatwy temat, tak samo jak niełatwa jest historia Warszawy – miasta, które przeżyło swoją własną śmierć. Jego krajobraz to świadectwo katastrofy wojny, gigantycznego wysiłku odbudowy i dynamicznego rozwoju w ostatnich latach jako jedna z najszybciej zmieniających się europejskich metropolii.

Źródło: cbw.wp.mil.pl, 1944.pl

Czytaj też: Architektura w Polsce | Zabytek | Historia | Warszawa | Ciekawostki

Rynek Starego Miasta, strona Dekerta. Rok 1944 i 2020. Fot. Ewa Faryaszewska/Muzeum Warszawy, Public domain, via Wikimedia Commons i whiteMAD/Mateusz Markowski

Śródmieście i część Woli w roku 1918 i współcześnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i Google Earth

Widok na Starówkę, rok 1945 i 2019. Fot. Warszawa – o zniszczeniu i odbudowie miasta, Warsaw: „Interpress” Publishers, pp. 283 i Google Earth

Ulica Piwna na Starówce, rok 1947 i 2020. Fot. Henry N. Cobb i whiteMAD/Mateusz Markowski

Most średnicowy w 1932 i 2022. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe i Google Maps

Mansjonaria w 1945 i 2023. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i whiteMAD/Mateusz Markowski.

Brama Mostowa w 1945 roku i obecnie. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i whiteMAD/Mateusz Markowski

Zrujnowany Plac Krasińskich w latach powojennych oraz obecnie. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski

Plac Powstańców Warszawy przed wojną i w 2022 roku. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski

Ulica Szpitalna przed wojną i w 2022 roku. Źródło: Polona i whiteMAD/Mateusz Markowski

Grób Nieznanego Żołnierza – lata 20. XX w. i rok 2022. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski

Okolica Pałacu Saskiego w roku 1935 i 2021. Źródło: mapa.um.warszawa.pl

Kładka między gettami, skrzyżowanie ulic Chłodnej i Żelaznej na pocz. lat 40. XX w. i obecnie. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski

Bank Polski, lata przedwojenne i współczesna pozostałość. Źródło: Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski

Pałac Jabłonowskich w roku 1945 i 2022. Źródło: NAC i whiteMAD/Mateusz Markowski

Fragment ruin Rynku Starego Miasta, widoczna winiarnia Fukiera. Rok 1945 i 2013. Źródło: Warszawa 1945 Emilia Borecka & Leonard Sempoliński Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1975 i Scotch Mist, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons