Przed rozpoczęciem prac nad trwałym upamiętnieniem stanowiska archeologicznego „Miła 18” eksperci mierzą się z bardzo ważnym pytaniem: w jaki sposób udostępnić odkryte schrony i relikty zabudowy warszawskiego getta, zachowując ich autentyczność oraz zapewniając odpowiednią ochronę? Muzeum Getta Warszawskiego prowadzi badania od 2022 roku i w tym samym czasie przygotowuje koncepcję ekspozycji tego wyjątkowego miejsca.
Miła 18 odsłania kolejne ślady getta
Stanowisko archeologiczne „Miła 18”, położone na warszawskim Muranowie przy skrzyżowaniu ulic Miłej i Dubois, sąsiaduje z Kopcem Anielewicza i jest obecnie miejscem najważniejszych badań nad historią getta warszawskiego oraz powstania z 1943 roku. W czasie niemieckiej okupacji znajdowała się tam kamienica z rozbudowanym systemem piwnic, schronów i bunkrów wykorzystywanych przez członków Żydowskiej Organizacji Bojowej jako kryjówki oraz zaplecze konspiracyjnej działalności. Po upadku powstania w getcie zabudowa dzielnicy została niemal doszczętnie zrównana z ziemią, a teren zasypano gruzami. Właśnie z tych szczątków dawnego Muranowa usypano później Kopiec Anielewicza, na pamiątkę przywódcy zrywu. Przez wiele lat to miejsce funkcjonowało głównie jako przestrzeń pamięci, natomiast jego archeologiczny potencjał był niewykorzystany.
3 tys. zabytków wydobytych spod ziemi
Systematyczne badania okolic kopca rozpoczęły się dopiero w XXI wieku. Najpierw przeprowadzono nieinwazyjne analizy geofizyczne, które pozwoliły wskazać obiekty ukryte pod powierzchnią gruntu. Z kolei w 2022 roku Muzeum Getta Warszawskiego rozpoczęło zaawansowane wykopaliska prowadzone pod kierunkiem archeologa dr. Jacka Konika. Prace pozwoliły na odsłonięcie piwnic XIX-wiecznych kamienic oraz fragmentów podziemnej infrastruktury dawnej dzielnicy. Archeolodzy wydobyli również ponad 3 tys. artefaktów dokumentujących codzienne życie mieszkańców getta. Wśród znalezisk są naczynia kuchenne, elementy odzieży i obuwia, a także przedmioty związane z praktykami religijnymi, m.in. tefilin oraz części świeczników. Szczególnie cenne okazały się dokumenty i książki, dzięki którym badacze mogą lepiej poznać społeczne, duchowe i intelektualne życie zamkniętej żydowskiej społeczności.
Miła 18 i bunkier Anielewicza
Miła 18 to adres związany z ostatnim etapem powstania w getcie warszawskim. 8 maja 1943 roku Niemcy odnaleźli schron, w którym mieścił się sztab Żydowskiej Organizacji Bojowej z Mordechajem Anielewiczem, wspomnianym już przywódcą zrywu. Dokładne okoliczności jego śmierci nadal pozostają nieznane. Część ukrywających się osób zginęła po wpuszczeniu gazu do bunkra, inni popełnili samobójstwo, a tylko nielicznym udało się uciec. Wykopaliska prowadzone od 6 czerwca do 19 sierpnia 2022 roku odsłoniły dobrze zachowane piwnice XIX-wiecznych kamienic przy dawnych adresach Miła 18 i 20. W sąsiednim budynku archeolodzy odkryli betonowe pomieszczenie i system podziemnych korytarzy prowadzących w stronę Kopca Anielewicza. Badacze przypuszczają, że mogą to być fragmenty bunkra Anielewicza, jednak podczas prac nie odnaleziono szczątków ofiar.
Jak wyeksponować odkryte schrony?
Największym wyzwaniem jest dzisiaj sposób udostępnienia odsłoniętych reliktów getta. Konserwatorzy oraz specjaliści muszą pogodzić ochronę zabytków z możliwością bezpiecznego zwiedzania i czytelnego przedstawienia historii tego miejsca. Rozpatrywanych jest kilka wariantów, jednak ten najbardziej pożądany i właściwy w oczach archeologów przewiduje budowę pełnej osłony chroniącej odkryte piwnice przed negatywnym wpływem warunków atmosferycznych.
Eksperci przygotują koncepcję upamiętnienia
Ogromne znaczenie odkryć przy Miłej 18 oraz rozważania nad jak najlepszą formą ich ochrony sprawiły, że w lutym 2026 roku dyrektorka Muzeum Getta Warszawskiego, dr hab. Katarzyna Person, powołała Interdyscyplinarny Zespół Ekspertów ds. Realizacji Trwałego Upamiętnienia Miłej 18. W jego skład weszli dr Eleonora Bergman, Piotr Bujnowski, dr Maria Ferenc, prof. Zbigniew Kobyliński, Michał Krasucki, dr Piotr Rypson, Remigiusz Sosnowski, Jolanta Winiarska, Magdalena Kruszewska-Polak oraz Franciszek Bojańczyk. Grupa opracowuje założenia przyszłego upamiętnienia z uwzględnieniem historycznych, archeologicznych i symbolicznych wartości tego miejsca. Wyniki prac zostały zaprezentowane 24 czerwca podczas spotkania zespołu ekspertów z mediami i mieszkańcami Warszawy.
Miła 18 i dalsze działania
Latem 2026 roku rozpoczną się lokalne analizy dotyczące przyszłego zagospodarowania terenu, natomiast jesienią mają zostać przedstawione ich wyniki. Z kolei na przełomie 2026 i 2027 roku powstanie studium przygotowujące kolejne działania. W 2027 roku ruszą prace nad konkursem architektonicznym oraz międzynarodową kampanią pozyskiwania funduszy, a jesienią tego samego roku zostanie otwarta główna siedziba Muzeum Getta Warszawskiego, gdzie trafi część zabytków odnalezionych podczas wykopalisk. Lata 2028 i 2029 przyniosą organizację międzynarodowego konkursu oraz rozpoczęcie budowy trwałego upamiętnienia stanowiska „Miła 18”.
Obecnie na Miłej 18 trwają dalsze badania archeologiczne oraz popularyzacja ich rezultatów. Zwiedzający mogą oglądać plenerową wystawę „Miła – stan rzeczy”, korzystać z audioprzewodnika dostępnego w aplikacji Bloomberg Connects oraz poznawać historię ponad 3 tys. artefaktów odkrytych podczas wykopalisk. Oryginalne zabytki mają zostać udostępnione w głównej siedzibie Muzeum Getta Warszawskiego, której otwarcie zaplanowano na jesień 2027 roku. Samo stanowisko archeologiczne jest dostępne od czerwca do października, od wtorku do niedzieli w godzinach od 12.00 do 17.00, a wstęp jest bezpłatny.
Źródło: Muzeum Getta Warszawskiego – https://1943.pl/
Czytaj też: Zabytek | Muzeum | Historia | Warszawa | Ciekawostki
