Modernizm zakorzeniony w tradycji. Oto Muzeum Historii Uzbekistanu

W Taszkencie stoi ikona radzieckiego modernizmu. Biały marmurowy sześcian powstał w 1970 roku jako Muzeum Lenina, by po rozpadzie ZSRR zamienić się w Państwowe Muzeum Historii Uzbekistanu. Dzisiaj budynek jest jednym z najważniejszych zabytków architektury XX wieku w kraju. W 2026 roku jego wartość doceniło UNESCO.

Marmurowa bryła zawieszona nad ziemią

Imponujący gmach przy alei Sharafa Rashidova powstał w latach 1969–1970 według projektu Jewgienija Rozanowa i Wsiewołoda Szestopałowa. Budowę potraktowano jako inwestycję o szczególnym znaczeniu, mającą upamiętnić setną rocznicę urodzin Włodzimierza Lenina i pomieścić taszkiencki oddział Centralnego Muzeum Lenina. Największe wrażenie na odbiorcy robi sama forma obiektu. Prosty, niemal kubiczny korpus wykończono jasnym, lekko różowym marmurem, a ciężką bryłę optycznie uniesiono nad cofniętą częścią z wejściem. Duże przeszklenia u podstawy potęgują efekt zawieszenia w powietrzu. UNESCO uznaje budynek za wyjątkowy przykład radzieckiego modernizmu z lokalnymi odniesieniami.

Panjara zamiast typowej radzieckiej dekoracji

Tym, co wyróżnia gmach muzeum, jest jego elewacja, a konkretniej ażurowe ekrany przeciwsłoneczne. Ich geometryczny wzór nawiązuje do panjary, tradycyjnych krat znanych w architekturze Azji Środkowej. W dawnych domach i pałacach przesłony chroniły wnętrza przed ostrym słońcem i zapewniały prywatność. Ten tradycyjny motyw powiększono do skali całego gmachu. Regularna siatka jasnych ekranów tworzy na elewacjach mocną grę światła i cienia. Radziecki modernizm otrzymał w ten sposób lokalny język, a prefabrykacja i ściany kurtynowe zostały zestawione z motywem wywodzącym się z rodzimej architektury Uzbekistanu. Budynek powstał kilka lat po tragicznym trzęsieniu ziemi w Taszkencie z 1966 roku, w okresie intensywnej odbudowy miasta, dlatego uwzględniał także klimat i wysoką aktywność sejsmiczną regionu.

Z Muzeum Lenina w Muzeum Historii Uzbekistanu

Pierwotne wnętrza obiektu miały zupełnie inną wymowę niż dzisiejsza ekspozycja. Muzeum Lenina było miejscem radzieckiego politycznego kultu, z postacią przywódcy rewolucji jako centralnym elementem programu. Wysoki hol wejściowy, duże sale wystawowe i jasne materiały tworzyły wnętrze o niemal ceremonialnej skali. Po odzyskaniu niepodległości przez Uzbekistan w 1991 roku funkcja budynku uległa całkowitej zmianie. W 1992 roku dawny gmach Muzeum Lenina przejęło Państwowe Muzeum Historii Uzbekistanu, którego początki sięgają 1876 roku. W latach 1999–2003 przeprowadzono większe prace we wnętrzach, dodając dekoracje inspirowane sztuką Uzbekistanu, w tym ornamenty ganchkorlik, rzeźbione drewno oraz ścienne malowidła.

Setki tysięcy zabytków pod jednym dachem

Dzisiejsze muzeum należy do najważniejszych instytucji zajmujących się historią Uzbekistanu. Jego kolekcja liczy ponad 300 tys. obiektów, w tym ponad 70 tys. zabytków archeologicznych, ponad 100 tys. monet oraz przeszło 18 tys. obiektów etnograficznych. Sale prezentują zabytki związane ze starożytnymi kulturami Azji Środkowej, Jedwabnym Szlakiem, islamem, Timurydami, chanatami Chiwy, Kokandu i Buchary oraz historią XX i XXI wieku. Po dwóch latach prac remontowych muzeum ponownie otwarto 24 lipca 2026 roku. Modernizacja rozpoczęta w 2024 roku objęła m.in. przestarzałe instalacje ogrzewania i chłodzenia oraz wymagające naprawy marmurowe elementy. Odnowiona ekspozycja wykorzystuje multimedia i interaktywne technologie, prezentując dzieje od najstarszych cywilizacji po niepodległy Uzbekistan. Za cyfrową oprawę odpowiada tureckie studio Project Istanbul.

Muzeum Historii Uzbekistanu: modernizm uznany przez UNESCO

Dawne Muzeum Lenina jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów taszkienckiego modernizmu z lat 60. i 70. XX wieku. W lipcu tego roku „Tashkent Modernist Architecture. Modernity and Tradition in Central Asia” trafiło na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. W seryjnym wpisie znalazło się dziesięć budynków i zespołów powstałych podczas odbudowy Taszkentu po trzęsieniu ziemi z 1966 roku. UNESCO zwróciło uwagę na geometryczną kompozycję, prefabrykowane technologie, odporność sejsmiczną oraz zestawienie modernistycznej formy z tradycyjną panjarą. Gmach stworzony dla radzieckiego kultu Lenina stał się miejscem prezentacji wielowiekowej historii Uzbekistanu.

Źródło: whc.unesco.org, uzbekistan.travel, tashkentmodernism.uz

Czytaj też: Architektura | Modernizm | Historia | Kultura | Podróże