KOSMALT, niegdyś największy dom pracowniczy hut VSŽ w Koszycach w Słowacji, powstał w latach 60. według projektu Ladislava Greča i Róberta Kandríka. Jego nazwa nawiązuje do lokalnej produkcji emaliowanej stali, a charakterystyczna sylwetka i fasada z prefabrykowanych modułów od dekad stanowią jeden z najbardziej rozpoznawalnych akcentów osiedla Terasa. Dziś ten modernistyczny kolos przechodzi kompleksową renowację, która nie tylko przywraca mu pierwotne wartości, lecz także redefiniuje jego rolę w strukturze miasta.
Założeniem projektu było zachowanie charakteru obiektu i wydobycie jego ukrytego potencjału. Architekci przyjęli podejście, które w Europie Środkowej wciąż nie jest oczywistością: potraktowali modernistyczny budynek o użytkowym rodowodzie jako pełnoprawny materiał do współczesnej transformacji. Ich praca opiera się na przekonaniu, że architektura drugiej połowy XX wieku – często marginalizowana – może po odpowiedniej renowacji oferować atrakcyjne, miejskie warunki życia.
Trzynastokondygnacyjny gmach definiuje surowa siatka konstrukcyjna, która wyznacza zarówno układ wnętrz, jak i formę zewnętrzną. Modułowa elewacja wschodnia i zachodnia, złożona z siatki 22 × 13 identycznych pól, stała się głównym motywem renowacji. Projekt nie tylko respektuje tę zasadę, lecz także wzmacnia ją i podnosi do rangi kluczowego elementu architektonicznego. Monochromatyczna, szara kolorystyka podkreśla monumentalność bryły i klarowność kompozycji.
Odkrywanie warstw i przywracanie materiałów
Jednym z najważniejszych etapów prac było odsłonięcie wartościowych materiałów, które przez dekady ukrywały się pod kolejnymi warstwami modernizacji. Przywrócono oryginalne lastryko w korytarzach i klatkach schodowych, marmurowe okładziny w holu wejściowym, trawertynowy cokół elewacji, stalowe belki w przestrzeniach wspólnych oraz stalową galerię i schody w strefie wejściowej. Te elementy, starannie odrestaurowane, ponownie stały się integralną częścią budynku.
Nowe ingerencje wprowadzono w sposób wyraźnie współczesny: poprzez zastosowanie siatki cięto-ciągnionej, blachy falistej, autorskiego oświetlenia i zdecydowanych akcentów kolorystycznych. Kontrast między dawnym a nowym jest czytelny, lecz harmonijny – oba porządki współistnieją, nie konkurując ze sobą.
Mieszkania w różnych formatach
KOSMALT zachował funkcję mieszkalną, jednak układ wnętrz został przeprojektowany tak, aby w pełni wykorzystać potencjał struktury. Największym wyzwaniem okazała się transformacja powtarzalnych, identycznych cel mieszkalnych w jednostki odpowiadające współczesnym standardom. Analizy projektowe wykazały, że kompaktowe mieszkania XS o powierzchni 21 m kw. mogą zapewnić komfort zarówno osobom mieszkającym samotnie, jak i parom. Wrażenie przestronności wzmacniają duże przeszklenia, loggie oraz widoki na miasto, szczególnie z wyższych kondygnacji. Łącznie w budynku powstało 507 mieszkań.
W kontraście do niewielkiej skali lokali, przestrzenie wspólne – wejścia, korytarze i piony komunikacyjne – zyskały reprezentacyjny charakter. Obfite doświetlenie naturalne, widoki i proporcje nadają im status półpublicznych salonów, które integrują mieszkańców na każdym z trzynastu pięter. Dwie symetrycznie rozmieszczone klatki schodowe nadal wyznaczają podział budynku na dwie części, nawiązując do pierwotnego rozróżnienia na strefę męską i żeńską.
Nowa orientacja
Integralnym elementem projektu stał się system orientacji oparty na kolorze i symbolu. Odcienie łososiowy, kości słoniowej i żółty, zestawione z znakami plus i minus, porządkują skrzydła korytarzy i ułatwiają intuicyjne poruszanie się po budynku. To współczesny, czytelny język wizualny, który wpisuje się w charakter renowacji.
Choć KOSMALT nie był projektowany jako struktura elastyczna, modernizacja wprowadziła do niego cechy adaptowalności. To ważny sygnał dla lokalnego środowiska architektonicznego: renowacja budynków z prefabrykatów może być pełnoprawną strategią projektową, a nie jedynie koniecznością.
Od socjalistycznego akademika do współczesnego mieszkania
Pierwotnie KOSMALT pełnił funkcję akademika dla samotnych pracowników – miejsca, które miało zapewniać podstawowe warunki bytowe i jednocześnie sprawować nad nimi społeczną kontrolę. Dziś ten sam budynek funkcjonuje w zupełnie innym kontekście społecznym. Oferuje indywidualne, godne i współczesne formy zamieszkiwania, odpowiadające na potrzeby dzisiejszych mieszkańców miasta.
Budynek na zdjęciu z 2012 r.:
Transformacja KOSMALTU pokazuje, że architektura może ewoluować wraz z użytkownikami, reagować na zmieniające się modele życia i redefiniować własne znaczenie. To przykład, jak modernistyczne dziedzictwo – często niedoceniane – może stać się fundamentem nowej jakości miejskiego mieszkania.
projekt przebudowy: Atrium Architekti
zespół: Michal Burák, Dušan Burák, Jana Varchola Buráková
zdjęcia: Matej Hakár
Czytaj też: Słowacja | Modernizm | Blok | Metamorfoza | whiteMAD na Instagramie
