Obserwatorium Jana Heweliusza należało do najbardziej rozpoznawalnych elementów dawnej zabudowy ulicy Korzennej w Gdańsku. Powstało na dachach trzech kamienic astronoma i przez wiele lat przyciągało uwagę uczonych oraz monarchów. Budynki uległy poważnemu uszkodzeniu podczas II wojny światowej, a w latach 50. usunięto je całkowicie. Dyskusje o ich możliwej odbudowie pojawiają się od dawna, jednak dotąd nie zapadła żadna decyzja.
Życie i dorobek Jana Heweliusza
Jan Heweliusz urodził się w 1611 roku w Gdańsku w rodzinie browarników. Kształcił się w miejskim gimnazjum oraz podczas podróży po Europie. Po powrocie prowadził browar i działał w miejskich władzach. Największą część życia poświęcił astronomii. Zasłynął mapami Księżyca, katalogiem gwiazd i wprowadzeniem nowych konstelacji. Konstruował własne instrumenty i lunety o dużej długości. Utrzymywał kontakty z uczonymi wielu krajów, dzięki czemu jego prace odegrały znaczącą rolę w rozwoju XVII-wiecznej astronomii.
Gdańskie obserwatorium Heweliusza
Jan Heweliusz zdobył środki na stworzenie prywatnej pracowni astronomicznej dzięki browarnictwu. Na dachach trzech kamienic przy ulicy Korzennej wzniósł tarasy z instrumentami pomiarowymi i lunetami o imponujących rozmiarach. Z czasem rozbudował je o dodatkowe pawilony i wysoką wieżę podpierającą największy teleskop. Obserwatorium funkcjonowało przez wiele lat i zyskało znaczną renomę wśród europejskich uczonych. W 1679 roku w wyniku pożaru prace badawcze ustały, lecz po odbudowie Heweliusz powrócił do obserwacji. Po jego śmierci wyposażenie z czasem zniknęło. Następnie szereg domów przeszedł kolejne przebudowy i pod koniec XVIII wieku zdemontowano ostatnie elementy dawnej pracowni.
Kamienice przy ulicy Korzennej
Kamienice astronoma zostały poważnie uszkodzone podczas II wojny światowej. Zachował się jedynie parter i jedna ściana z datą 1647. W pierwszych latach po wojnie ruiny rozpoznano jako obiekt o dużej wartości historycznej i zabezpieczono konserwatorską tablicą. Mimo tego pod koniec lat 50. zwyciężyła koncepcja nowej, współczesnej zabudowy Starego Miasta i pozostałości dawnych domów stopniowo usuwano. W 1953 roku ruiny rozebrano całkowicie. Decyzja ta wzbudziła sprzeciw części naukowego środowiska. W prasie ukazały się wówczas ostre komentarze dotyczące sposobu traktowania dziedzictwa. Pojawiały się apele o wskazanie osób odpowiedzialnych za usunięcie ostatnich fragmentów historycznych kamienic. Dyskusja trwała krótko, ponieważ wkrótce wrócił okres większej kontroli nad mediami i temat zniknął z debaty publicznej.
Spory o rekonstrukcję obserwatorium Heweliusza
Jeszcze w latach 50. podejmowano próby wprowadzenia rekonstrukcji domów Heweliusza do planów urbanistycznych odbudowywanego Gdańska. Proponowano przesunięcie ich nieco bliżej Raduni i odtworzenie tarasu obserwacyjnego zgodnie z pierwotną orientacją. Wskazywano, że pusty teren w pobliżu Ratusza Staromiejskiego nadal daje szansę na realizację takiego zamierzenia. Pomysł nie zyskał jednak wystarczającego poparcia ani wśród urzędników, ani wśród decydentów odpowiedzialnych za odbudowę miasta. Plan zagospodarowania z lat 90. nadal przewiduje możliwość wprowadzenia zabudowy usługowej w tym rejonie, lecz nie narzuca formy odwołującej się do historycznych domów. Odbudowa kamienic z obserwatorium Heweliusza pozostaje otwartą kwestią.
Pamięć o Janie Heweliuszu
W Gdańsku organizowano liczne wydarzenia związane z rocznicami działalności Heweliusza. W 300. rocznicę jego śmierci odbyły się konferencje naukowe i okolicznościowe wystawy. Na rogu ulic Korzennej i Heweliusza umieszczono tablicę przypominającą o dawnych domach i obserwatorium. Brakuje jednak inicjatyw, które przywróciłyby ich materialną formę. Istnieją różne teorie co do tego, gdzie dokładnie znajdowała się pracownia astronoma. Część osób wiąże ją z innymi obiektami na terenie Głównego Miasta. Historia kamienic przy Korzennej to zdecydowanie bolesny fragment utraconego dziedzictwa Gdańska, gdziekolwiek by się nie znajdowało słynne obserwatorium Heweliusza. Obecnie na ich miejscu stoją bloki.
Źródło: gdansk.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Kamienica | Zabytek | Historia | Gdańsk
