Projekt Vesuvius Challenge ogłosił wieści, które wielu badaczy uznaje za przełomowe dla archeologii. Po raz pierwszy udało się w całości odczytać zwęglony zwój z Herkulanum bez jego rozwijania i ryzyka uszkodzenia. Badacze wykorzystali sztuczną inteligencję, tomografię komputerową oraz technikę wirtualnego rozwijania papirusu. Efekt ogłoszono 25 czerwca 2026 roku w Neapolu i już dziś mówi się o początku nowego etapu badań nad starożytnymi tekstami.
2000-letni zwój z Herkulanum
Największą sensacją okazał się papirus oznaczony symbolem PHerc. 1667, odnaleziony jeszcze w XVIII wieku w słynnej Willi Papirusów w Herkulanum. Od czasu odkrycia uchodził za praktycznie niemożliwy do odczytania. Erupcja Wezuwiusza w 79 roku n.e. zamieniła go w zwartą, zwęgloną bryłę przypominającą kawałek węgla. Każda próba mechanicznego rozwinięcia prowadziłaby do całkowitego zniszczenia zabytku. Tym razem naukowcy odczytali jednak około 1,5 metra ciągłego greckiego tekstu rozpisanego na 20 kolumnach, nie naruszając papirusu. Treść poświęcono zagadnieniom etyki, ludzkiego postępowania, sztuki oraz relacji między impulsem a rozumem. Według badaczy autorem mógł być Chryzyp z Soloi lub przedstawiciel jego szkoły. Potwierdzenie tej hipotezy miałoby ogromne znaczenie dla badań nad stoicką filozofią, ponieważ znaczna część dorobku myśliciela zaginęła już w starożytności.
Sztuczna inteligencja pomogła naukowcom
Kluczem do sukcesu okazało się połączenie kilku nowoczesnych metod badawczych. Najpierw zwój zeskanowano przy użyciu fazowej rentgenowskiej mikrotomografii, uzyskując trójwymiarowy obraz wszystkich warstw papirusu. Następnie specjalistyczne algorytmy cyfrowo rozdzieliły setki ciasno zwiniętych fragmentów, a modele sztucznej inteligencji wykryły niemal niewidoczne ślady atramentu. W części nowych skanów zapis udało się rozpoznać bezpośrednio w danych tomograficznych, co jeszcze kilka lat temu wydawało się poza zasięgiem nauki. Podczas tej samej prezentacji ogłoszono odczytanie ponad 70 kolumn tekstu ze zwoju PHerc. 172 oraz identyfikację papirusu PHerc. 139 jako ósmej księgi traktatu „O bogach” Filodemosa z Gadary. Odkrycie sugeruje, że dzieło miało znacznie większe rozmiary, niż przypuszczano.
Miasto zniszczone przez Wezuwiusza
Historia tych papirusów rozpoczęła się niemal dwa tysiące lat temu. Herkulanum było zamożnym rzymskim miastem położonym nad Zatoką Neapolitańską, słynącym z okazałych rezydencji należących do arystokracji. Wśród nich znajdowała się Willa Papirusów z wyjątkową biblioteką, która do dziś pozostaje jedynym znanym, niemal kompletnym księgozbiorem zachowanym z antycznego świata. Podczas erupcji Wezuwiusza miasto pogrzebały fale rozgrzanych gazów i popiołów osiągających temperaturę około 500°C, a następnie przykryła je warstwa osadów o grubości dochodzącej do 20 metrów. Paradoksalnie właśnie brak dostępu tlenu sprawił, że przetrwały drewniane elementy budynków, meble, tkaniny, żywność oraz setki zwęglonych zwojów.
Zwój z Herkulanum nie jest jeden
Herkulanum odnaleziono przypadkowo w 1709 roku podczas kopania studni. Pierwsze prace przypominały bardziej wydobycie cennych przedmiotów niż współczesną archeologię, dlatego wiele zabytków z pogrzebanego miasta bezpowrotnie utraciło swój kontekst. Zwęglone papirusy uznawano początkowo za bezwartościowe bryły, a późniejsze próby ich rozwijania kończyły się zniszczeniem tekstów. Dziś badacze postępują znacznie ostrożniej. Co do Herkulanum, na ten moment odsłonięto zaledwie około jednej czwartej starożytnego miasta, ponieważ każda nowa odkrywka wymaga kosztownej konserwacji, a ponadto znaczna część miasta spoczywa pod współczesnym Ercolano. W bibliotekach Neapolu i Paryża znajduje się nadal ponad 600 zamkniętych zwojów. Najnowsze osiągnięcie projektu Vesuvius Challenge daje realną szansę na poznanie ich zawartości bez ingerencji w delikatne papirusy, otwierając drogę do odzyskania kolejnych dzieł filozofów, historyków i pisarzy starożytności.
źródło: scrollprize.org, engr.uky.edu
Czytaj też: Włochy | Historia | Ciekawostki | Miasto | Ciekawostki | Sztuka | whiteMAD na Instagramie
