Gmach w 1870 roku. Fot. Victoria and Albert Museum, London

Opera Królewska w Valletcie. Perełka, której nie odbudowano

·21 sierpnia 2026

Opera Królewska w Valletcie była przez ponad 70 lat najważniejszą sceną Malty. Gmach wzniesiony w XIX wieku przetrwał w swojej historii wielki pożar, po którym został jednak odbudowany. Nie przetrwał za to bombardowania z okresu II wojny światowej. Mimo że po nalocie zachowała się znaczna część jego kamiennej bryły, ruiny rozebrano. Dziś w tym miejscu działa teatr autorstwa Renzo Piano, a zachowane fragmenty dawnej opery przypominają o bolesnej stracie dla całego kraju.

Brytyjska opera na Malcie

Opera Królewska w Valletcie, znana po maltańsku jako It-Teatru Rjal, powstała w okresie brytyjskiego panowania nad wyspą. Gmach stanął przy Strada Reale, obecnej Republic Street, tuż za główną bramą Valletty. Za projekt odpowiadał angielski architekt Edward Middleton Barry, syn Charlesa Barry’ego i autor projektu nowego Royal Opera House w londyńskim Covent Garden. Barry przygotował projekt w 1861 roku, a cztery lata później teatr był gotowy. Neoklasycystyczna konstrukcja otrzymała bogatą dekorację oraz wysokie podium, potrzebne ze względu na znaczny spadek terenu. Budynek miał około 63 metrów długości i 34 metry szerokości. Widownia mieściła pierwotnie 1095 osób siedzących i około 200 stojących.

Kamień, kolumny i rzeźby

Tym, co wyróżniało gmach opery, była jego niezwykle efektowna i rozbudowana kolumnada otaczająca budynek. Frontowy portyk oraz boczne i tylne elewacje przywoływały na myśl klasyczną świątynię. Wykuto je z lokalnego wapienia – przyziemie i podium otrzymały twardszy kamień, wyższe partie wykonano z odmiany bardziej miękkiej. Rustykowane powierzchnie, klasyczne kolumny i liczne rzeźbiarskie ozdobniki tworzyły bardzo bogatą oprawę. Za znaczną część dekoracji odpowiadał maltański rzeźbiarz Salvatore Dimech. Gmach wyraźnie wyróżniał się na tle starszej zabudowy Valletty, zdominowanej przez architekturę z XVI i XVII wieku. Barry zastosował w swoim projekcie język neoklasycyzmu, wzbogacając go o neobarokowe detale.

Opera Królewska w Valletcie – katastrofy

Inauguracja instytucji odbyła się 9 października 1866 roku. Pierwszym wystawionym spektaklem z tej okazji była opera I Puritani Vincenza Belliniego. Na scenie grano też dzieła Verdiego, Bizeta i Donizettiego, a przed maltańską publicznością występowali znani śpiewacy operowi. Już kilka lat po otwarciu gmach dotknęła pierwsza katastrofa. 25 maja 1873 roku pożar zniszczył wnętrza teatru. Zewnętrzne partie budynku w dużej mierze ocalały, dlatego zdecydowano o odbudowie. Przy pracach uczestniczyli Webster Paulson i E. L. Galizia, a odnowiony teatr otwarto 11 października 1877 roku. Ostatecznie jego działalność zakończyła dopiero wojna. 7 kwietnia 1942 roku niemieckie bombowce nurkujące Stuka trafiły bezpośrednio w Royal Opera House. Zniszczeniu uległ cały dach, portyk i zasadnicza część widowni.

Zrujnowany gmach zniknął z krajobrazu

Pomimo tak dużych strat, z gmachu opery nie pozostała jedynie sterta gruzu. Tylna część zachowała się do wysokości kolumnady, przetrwały też fragmenty podium, schodów i elewacji. Mimo tego w latach 50. przeprowadzono rozbiórkę ocalałych partii, tłumacząc tę decyzję względami bezpieczeństwa. Architekt Edwin Abela, uczestniczący w pracach, miał później twierdzić, że budynek można było odbudować. Część kamiennych elementów ponumerowano i zdeponowano z myślą o ewentualnej rekonstrukcji, jednak z czasem materiały uległy rozproszeniu w podnoszącej się z gruzów Valletcie. Co szczególnie ważne, w 1953 roku ogłoszono międzynarodowy konkurs na odbudowę opery. Zwyciężyła koncepcja Marcella Zavellaniego-Rossiego i Alziro Bergonzo, inspirowana włoskim racjonalizmem oraz Stile Littorio. Projekt nawet zatwierdzono, a w budżecie zapisano 280 tysięcy funtów. Inwestycja ostatecznie nigdy nie doszła do skutku.

Opera Królewska w Valletcie – zamiana w Pjazza Teatru Rjal

Po rozbiórce teren dawnej opery przez wiele lat pozostawał pusty, a jego część zamieniono w parking. Kolejne dekady owocowały w nowe pomysły na adaptację ruin. W latach 80. do współpracy zaangażowano Renzo Piano. Ostatecznie słynny architekt zaproponował zachowanie ocalałych partii gmachu oraz stworzenie wśród nich teatru pod gołym niebem. Pjazza Teatru Rjal otwarto 8 sierpnia 2013 roku. Współczesna scena zajmuje około 2800 m kw. i dysponuje około 897 miejscami. Historyczne kamienne podium, schody i fragmenty kolumn są dobrze wyeksponowane, natomiast stalowe elementy widowni i sceny mają wyraźnie współczesną formę. Nie pokuszono się o odtworzenie pierwotnej bryły. W jej miejscu powstała nowa scena, która pozwoliła przywrócić teatralną funkcję w miejscu związanym od blisko 150 lat z Royal Opera House.