Tradycja wykonywania światów i ozdób z opłatka – jedna z najbardziej charakterystycznych form bożonarodzeniowej plastyki obrzędowej – została wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To ważny moment dla twórców ludowych z Lubelszczyzny, gdzie ta wyjątkowa praktyka przetrwała, rozwinęła się i do dziś pozostaje żywym elementem lokalnej kultury.
Światy, nazywane niegdyś także wilijkami, to przestrzenne dekoracje wykonywane z opłatka, materiału o silnej symbolice związanej z chlebem, zgodą, pomyślnością i błogosławieństwem. Choć ich najstarsze udokumentowane ślady pochodzą z XIX wieku, tradycja jest prawdopodobnie znacznie starsza – nietrwałość opłatka utrudnia precyzyjne określenie jej początków. Wpis na listę dziedzictwa podkreśla wagę tej praktyki oraz jej znaczenie dla tożsamości regionu.
Symbolika i forma światów
Świat to ozdoba o kształcie kuli lub bardziej złożonej kompozycji złożonej z warstw i elementów geometrycznych. Powstaje z wyciętych z opłatka części o różnych kolorach i kształtach, które łączy się przy użyciu śliny – tradycyjnego, przekazywanego z pokolenia na pokolenie sposobu scalania delikatnego materiału. Zawieszane na lnianych niciach lub końskim włosiu, poruszały się przy najmniejszym ruchu powietrza, tworząc subtelny efekt wizualny. Ich nazwa nawiązuje do kuli ziemskiej i symbolizuje władzę nowonarodzonego Chrystusa nad światem.
Dawne praktyki
Światy były niegdyś integralną częścią bożonarodzeniowych dekoracji. Wieszano je nad stołem, na belkach stropowych, przy domowych ołtarzykach lub w pobliżu wizerunków świętych. Stanowiły również ozdobę podłaźniczek oraz pierwszych choinek. Wykonywano je w wigilię Bożego Narodzenia, a ich obecność w domu miała przynosić szczęście i Boże błogosławieństwo. Od przełomu XVII i XVIII wieku opłatki zaczęły pojawiać się w dekoracjach szlacheckich dworów, a z czasem także w izbach chłopskich. Na początku XX wieku światy znane były niemal na całym obszarze zamieszkałym przez Polaków, szczególnie w Polsce południowej – na Podhalu, Śląsku Cieszyńskim i ziemi krakowskiej.
Choć w XX wieku zwyczaj niemal zanikł, na Lubelszczyźnie został przywrócony dzięki twórcom ludowym, warsztatom oraz działaniom edukacyjnym. Współczesne światy zachowują dawną symbolikę, a jednocześnie stają się świadectwem lokalnego rękodzieła. Tworzy się zarówno klasyczne formy kuliste, jak i bardziej skomplikowane bryły geometryczne, gwiazdy, szopki, kapliczki czy kwiaty. Każda z nich wymaga precyzji, cierpliwości i wprawy w pracy z kruchym materiałem, który od wieków towarzyszy polskim zwyczajom bożonarodzeniowym.
Lista dziedzictwa
Wpis tradycji wykonywania światów i ozdób z opłatka na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (liczącą obecnie 129 pozycji) jest potwierdzeniem jej wartości oraz żywotności. Dokumentuje praktykę, która nie tylko przetrwała dzięki zaangażowaniu lokalnych społeczności, lecz także nadal inspiruje twórców i odbiorców. To również wyraz uznania dla umiejętności przekazywanych z pokolenia na pokolenie, stanowiących ważny element polskiej kultury ludowej.
źródło: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Czytaj też: Kultura | Sztuka | Polecane | Historia | Zabytek | whiteMAD na Instagramie
