Pałac w Runowie Krajeńskim: co gdyby nie podpalenie?

·26 czerwca 2026

Pałac w Runowie Krajeńskim jest ruiną już od ponad 80 lat. Dzięki wizualizacjom przygotowanym przez architekta Michała Szymankiewicza można jednak zobaczyć, jak wyglądała ta elegancka rezydencja przed pożarem wywołanym przez Niemców w 1945 roku. Opracowania powstały na podstawie archiwalnych fotografii, dokumentów oraz narzędzi wykorzystujących sztuczną inteligencję.

Pałac w Runowie Krajeńskim – początek

Historia Runowa Krajeńskiego sięga co najmniej 1325 roku. Wówczas miejscowość należała do cystersów z Byszewa koło Koronowa. Później majątek przechodził w kolejne ręce kilku rodów, m.in. Dźwierszeńskich, a od drugiej połowy XVI wieku rodziny Orzelskich herbu Dryja. To właśnie Jan Orzelski, starosta kościański i kasztelan rogoziński, około 1595 roku polecił wznieść nową murowaną rezydencję w miejscu spalonego drewnianego dworu. Obecnie na północnej elewacji obiektu nadal wisi łacińska tablica erekcyjna z datą 1595. Jej treść przypomina, że nowy budynek wykonano z cegły, aby ograniczyć ryzyko kolejnego pożaru. Z renesansowej siedziby przetrwały do dzisiaj sklepione kolebkowo piwnice oraz fragmenty murów. W tamtym okresie powstał również regularny ogród otaczający dwór.

Wielka przebudowa w duchu neorenesansu

Po niemal 200 latach w rękach rodziny Działyńskich majątek zakupili przedstawiciele niemieckiego rodu von Bethmann-Hollweg. Około 1860 roku obiekt został poddany szeroko zakrojonej modernizacji. Zakres zmian był na tyle duży, ze dawna rezydencja zamieniła się w okazały pałac prezentujący wytworny neorenesans. Elewacje otynkowano na piaskowe barwy, które kontrastowały z licznymi detalami. Nad okolicą górowała wysoka czworoboczna wieża z zegarem, a fasady zdobiły gzymsy, dekoracyjne szczyty i opaski okienne. Wielospadowy dach pokryto dachówką. Rezydencję otaczał park krajobrazowy o powierzchni około 18 ha ze starodrzewem, alejami, stawami oraz drzewami pomnikowymi. Wnętrza zachwycały reprezentacyjnymi salami, boazeriami, sztukateriami, kominkami, ozdobnymi schodami i drewnianymi parkietami, a wypełniały je eleganckie meble, antyki i dzieła sztuki.

Pałac w Runowie Krajeńskim i wojna

Podczas II wojny światowej pałac niezmiennie pozostawał własnością rodu von Bethmann-Hollweg. Wiadomo, że przebywał tu Hermann Göring, a według przekazów ówczesne Runau odwiedził również Adolf Hitler. Najtragiczniejsze od 1595 roku wydarzenia w dziejach rezydencji nastąpiły w 1945 roku. Wówczas wycofujące się wojska niemieckie podpaliły budynek. Ogień strawił dachy, stropy oraz niemal całe wyposażenie. Był to drugi tragiczny pożar w ponad 600-letnich dziejach majątku. Po wojnie dobra znacjonalizowano i pozostawiono bez odpowiedniej opieki. To poskutkowało rozkradaniem resztek ocalałych elementów wystroju, wyposażenia i materiałów, z których wybudowano pałac. Właśnie wtedy utracono drugą tablicę erekcyjną, która została wyrwana ze ściany i użyta jako stopień schodów w jednym z urzędów w Runowie. Następnie bezpowrotnie zaginęła.

Pałac Runowo – nowe życie

Od 1997 roku pałacowo-parkowy zespół znajduje się w prywatnych rękach. Właściciel w pierwszej kolejności odrestaurował zabudowania gospodarcze, dawne oficyny i stajnie, które dziś funkcjonują jako hotel, restauracja, centrum konferencyjne oraz stadnina koni pod nazwą Pałac Runowo. Co smutne, rezydencja nadal pozostaje ruiną. Zachowały się jej zewnętrzne mury, sklepione piwnice oraz wieża zegarowa. Właściciele od lat deklarują chęć odbudowy zabytku, jednak realizacja tak dużego przedsięwzięcia wymaga szczegółowej dokumentacji, uzgodnień z konserwatorem zabytków oraz bardzo wysokich nakładów finansowych.

Wizualizacje przywracają Pałac w Runowie Krajeńskim

Wizualizacje autorstwa Michała Szymankiewicza pozwalają zobaczyć pałac takim, jak wyglądał przed katastrofą z 1945 roku. Architekt odtworzył bryłę budynku, elewacje, dachy i najbliższe otoczenie. Jego prace przypominają o skali dawnej rezydencji i jej architektonicznych walorach. Gdyby pałac nie został podpalony pod koniec wojny, dziś mógłby należeć do najwspanialszych neorenesansowych rezydencji dawnej Krajny. Kto wie, być może zegar z pałacowej wieży kiedyś znów zacznie odmierzać czas?