Państwowy Cyrk w Taszkencie od niemal 50 lat stanowi ikonę stolicy kraju oraz narodową dumę mieszkańców Uzbekistanu. Futurystyczna kopuła górująca nad dzielnicą Khadra stała się symbolem odbudowy miasta po tragicznym trzęsieniu ziemi z 1966 roku, a sam obiekt zalicza się dziś do najcenniejszych przykładów modernizmu w Azji Środkowej.
Państwowy Cyrk w Taszkencie – historia
Tradycja sztuki cyrkowej w Taszkencie rozpoczęła się pod koniec XIX wieku, gdy do Turkiestanu zaczęły przyjeżdżać wędrowne trupy z Rosji i Europy. Początkowo przedstawienia odbywały się pod namiotami, natomiast pierwszy stały budynek cyrku otwarto w 1914 roku. Kolejnym ważnym wydarzeniem było utworzenie w 1920 roku Państwowego Cyrku Taszkenckiego, znanego jako Tashgostsirk, działającego w ramach radzieckiego Soyuzgostsirk. W 1942 roku powołano pierwszy narodowy zespół cyrkowy Uzbekistanu, który zyskał uznanie podczas występów w republikach ZSRR oraz za granicą. Dynamiczny rozwój instytucji przerwało katastrofalne trzęsienie ziemi z 26 kwietnia 1966 roku. Dawny gmach uległ całkowitemu zniszczeniu, a przez następnych 10 lat artyści występowali w tymczasowym namiocie.
Autorski projekt zamiast typowego wzorca
Prace nad nowym gmachem trwały od 1962 do 1970 roku, natomiast jego budowę prowadzono w latach 1965-1976. Autorami projektu byli architekci Genrikh Aleksandrovich i Gennady Masyagin z taszkenckiego biura Tashgiprogor. Ich koncepcja należała do wyjątków w realiach Związku Radzieckiego, gdzie nowe cyrki zwykle powstawały według powtarzalnych projektów przygotowywanych w Moskwie. Architektom udało się przekonać władze do indywidualnej wizji, dostosowanej do warunków sejsmicznych oraz układu urbanistycznego Taszkentu. Budynek otwarto w 1976 roku na Placu Khadra, przy skrzyżowaniu ulic Navoi i Furkat. Usytuowanie gmachu miało duże znaczenie, ponieważ wyznaczało strefę pomiędzy historycznymi mahallami starego miasta a odbudowywanymi dzielnicami powojennego Taszkentu. Cyrk tworzy także ważną kompozycję z Pałacem Przyjaźni Narodów.
Kopuła inspirowana lokalną tradycją
Wyróżnikiem budynku jest turkusowa kopuła o średnicy 77 metrów, przypominająca tradycyjną uzbecką czarkę piala. Pod jej sklepieniem znajduje się sala widowiskowa mieszcząca około 3 tys. widzów, co uczyniło taszkencki cyrk drugim co do wielkości tego typu obiektem w całym Związku Radzieckim. Gmach wykonano z żelbetu i stali, a projekt dostosowano do wysokiej aktywności sejsmicznej regionu. Główne podpory umieszczono na zewnątrz bryły, dzięki czemu wnętrze pozostało całkowicie wolne od słupów. Elewacje zdobi dekoracyjna krata panjara, natomiast we wnętrzach wykorzystano ceramikę, mozaiki, witraże, rzeźbione drewno orzechowe oraz tradycyjne sztukaterie z ganczu. Taki zestaw materiałów nadał budynkowi wyraz odmienny od typowych radzieckich hal widowiskowych.
Państwowy Cyrk w Taszkencie – cenny zabytek Azji Środkowej
Obiekt jest dziś uznawany za jedno z najwybitniejszych dzieł modernizmu w Azji Środkowej i znalazł się w gronie budynków analizowanych w programie Tashkent Modernism XX/XXI, przygotowującym dokumentację najcenniejszej architektury powojennego Taszkentu. Gmach wskazano również jako ważny element starań o umieszczenie modernistycznego dziedzictwa miasta na liście UNESCO. Po uzyskaniu przez Uzbekistan niepodległości właścicielem oraz operatorem cyrku została państwowa organizacja Uzbekgoscyrk, która do dziś prowadzi artystyczną działalność. W obiekcie regularnie odbywają się występy uzbeckich i zagranicznych zespołów.
Ochrona wartościowego modernizmu
Największy remont gmachu od momentu ukończenia budowy przeprowadzono w 1999 roku, odnawiając część wnętrz oraz instalacji. W następnych latach coraz częściej zwracano uwagę na potrzebę wymiany wyposażenia widowni, modernizacji systemów wentylacyjnych i poprawy dostępności dla osób z niepełnosprawnościami. Do tej pory nie rozpoczęto jednak kompleksowej przebudowy. Budynek nadal pełni pierwotną funkcję i należy do najważniejszych atrakcji Taszkentu. Równocześnie rośnie zainteresowanie jego historyczną wartością. Państwowy Cyrk stał się przedmiotem naukowych badań oraz działań prowadzonych przez Uzbekistan Art and Culture Foundation i międzynarodowych specjalistów zajmujących się ochroną architektury XX wieku. Obiekt jest coraz częściej postrzegany jako jeden z najważniejszych symboli odbudowy Taszkentu po katastrofie z 1966 roku oraz wybitny przykład twórczego wykorzystania lokalnych motywów w architekturze późnego modernizmu.
Źródło: whc.unesco.org, uzbekistan.travel, tashkentmodernism.uz
Czytaj też: Architektura | Modernizm | Historia | Kultura | Podróże
