Pellerhaus stojący przy Egidienplatz należy do czołówki najczęściej omawianych i dyskutowanych zabytków Norymbergi. Jego niezwykle bogata historia została niestety bardzo naznaczona podczas alianckich bombardowań miasta w czasie II wojny światowej. Budynek nie doczekał się wiernej rekonstrukcji, a na jego ocalałych fragmentach powstał zupełnie nowy, modernistyczny Pellerhaus. Kilka lat temu zdecydowano się podjąć częściowej rekonstrukcji zabytku. Czy zatem i dawna fasada wróci do krajobrazu Norymbergi?
Renesansowa siedziba rodziny Pellerów
W 1600 roku kupiec Martin Peller nabył posesję na Egidienberg, zabudowaną prostym domem z piaskowca. Dwa lata później rozpoczęto rozbiórkę istniejącej zabudowy i wznoszenie nowej rezydencji, ukończonej w 1605 roku. Autorem projektu był Jakob Wolff Starszy. Po ukończeniu budynku frontowego Peller zlecił przebudowę dziedzińca. Prace trwały do 1607 roku i obejmowały rozbiórkę starszych elementów oraz wzniesienie arkadowych galerii. Aby skrócić optycznie wydłużoną przestrzeń, do tylnej elewacji dodano loggię. W 1616 roku do frontowej fasady dobudowano niewielki wykusz, co zamknęło główny etap realizacji obiektu. Układ z budynkiem frontowym, dziedzińcem i tylną zabudową był typowo norymberski, jednak forma głównej elewacji wyróżniała się rozmachem na tle lokalnej architektury i przywodziła na myśl domy kupieckie północnych Niemiec.
Pellerhaus: architektura i wystrój
Historyczny Pellerhaus zapisał się w historii sztuki jako jeden z najwybitniejszych przykładów niemieckiego renesansu. Fasada opierała się na boniowanym cokole, ponad którym wznosiły się dwie kondygnacje i trzy poziomy poddasza. Pilastry, obeliski oraz bogata dekoracja rzeźbiarska sprawiały, że elewacja budynku prezentowała się niezwykle elegancko. Centralną oś podkreślał wspomniany już wykusz nad portalem i płaskorzeźba św. Marcina z Tours. Wystrój wnętrz był równie efektowny, co frontowa elewacja. Hol wejściowy przykrywały sklepienia gwiaździste, a tak zwany Piękny Pokój i Piękny Salon wyróżniały się rzeźbionymi boazeriami oraz malowanymi stropami. Malowidła przedstawiały m.in. mitologicznego Faetona w słonecznym rydwanie.
Losy budynku do II wojny światowej
Rodzina Pellerów wprowadziła się do domu dopiero w 1625 roku i mieszkała tam 200 kolejnych lat. W ciągu tych dwóch stuleci obiekt nie podlegał większym przebudowom, dzięki czemu zachował renesansową formę i wystrój. W 1929 roku miasto Norymberga wykupiło budynek i przeznaczyło go na miejskie archiwum. Pięć lat później przeprowadzono gruntowną renowację zabytku, który rozbłysnął nowym blaskiem. Jak się niebawem okazało, cała praca poszła na marne. Norymberga była w latach 30. i na początku 40. „Miastem Zlotów NSDAP”. To spowodowało, że w czasie II wojny światowej stała się ważnym celem dla aliantów. Ci zrzucili na miasto tysiące ton różnego rodzaju bomb, co doprowadziło do niemal całkowitego zniszczenia jego historycznej zabudowy (ok. 90%), zamieniając ją w perzynę i tworząc symbol upadku nazizmu. Ten tragiczny los podzielił także Pellerhaus. Renesansowy unikat uległ bardzo poważnym uszkodzeniom i niemal całkowicie strawiły go kolejne pożary. Ocalał jedynie fragment parteru, wieża schodowa, piwnice oraz części arkadowego dziedzińca. Drewniane boazerie Pięknego Pokoju zostały wcześniej zdemontowane i przetrwały tylko dzięki temu.
Powojenny Nowy Pellerhaus
W 1952 roku podnosząca się z ruiny Norymberga ogłosiła konkurs dotyczący odbudowy rejonu Egidienplatz. Zwycięski projekt autorstwa Fritza Mayera i jego syna Waltera zakładał wzniesienie tam zupełnie nowego, funkcjonalnego kompleksu dla potrzeb archiwum, biblioteki i uczelni, z poszanowaniem zachowanych reliktów historii. Nowy Pellerhaus wybudowano w latach 1955-1957. W projekcie zachowano ocalałe fragmenty dawnego domu, w tym częściowo zrekonstruowaną boniowaną ścianę parteru od strony placu. Modernistyczna forma obiektu nawiązywała do historycznego rytmu fasady, jednak używała współczesnych materiałów i detalu. Obiekt w tej formie trafił w 1998 roku do rejestru zabytków, co wywołało falę krytyki i oburzenia. Wpis zamykał bowiem drogę do pełnej odbudowy Pellerhausu. Kilka lat później okazało się jednak, że nie do końca.
Rekonstrukcja dziedzińca zabytku
Inicjatywa rekonstrukcji historycznego dziedzińca narodziła się w 2005 roku i została następnie przejęta przez lokalne Stowarzyszenie Przyjaciół Starego Miasta. Rada Norymbergi wyraziła zgodę na tę realizację pod warunkiem braku finansowania z środków publicznych. Dzięki prywatnym darowiznom prace udało się rozpocząć już w 2008 roku i zakończono dekadę później. Całe przedsięwzięcie wywołało krytykę ze strony wielu architektów i historyków sztuki. Przede wszystkim zwracano uwagę na zestawienie wysokiej jakości kamieniarki z nowoczesną konstrukcją z żelbetu, na której oparła się cała rekonstrukcja. Mimo tych nieprzychylnych opinii Pellerhaus odzyskał część dawnego splendoru i został ponownie oddany do użytku. W 2018 roku pojawiły się również pomysły dotyczące odbudowy reszty historycznego zespołu, co otworzyło debatę o granicach rekonstrukcji zabytków i ich autentyczności. Jednak o ile w przypadku dziedzińca nie było konieczności ingerencji w konstrukcję z lat 50., o tyle odbudowa m.in. dawnej fasady całkowicie zniszczyłaby kreację Fritza i Waltera Mayerów. Ta figuruje w rejestrze zabytków i jest chroniona prawnie, dlatego pełna odbudowa dawnego domu rodziny Pellerów jest mało prawdopodobna.
Źródło: museen.nuernberg.de, altstadtfreunde-nuernberg.de
Czytaj też: Architektura | Sztuka | Niemcy | Zabytek | Historia | Polecane | whiteMAD na Instagramie
Pellerhaus w 1886 roku i dziś. Źródło: Photographic Archive of the Zentralinstitut für Kunstgeschichte i Chris06, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Budynek po zniszczeniach i obecnie. Źródło: Stadtarchiv Nürnberg i Google Maps
Dziedziniec pod koniec XIX w. i przed odbudową zakończoną w 2018 roku. Źródło: Photographic Archive of the Zentralinstitut für Kunstgeschichte i Sol Octobris, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
