Na zabytkowym cmentarzu Vieux-Château we francuskiej Mentonie zachowały się wyjątkowe pamiątki: polskie groby świadczące dzisiaj o losach emigrantów, uczestników walk o niepodległość oraz przedstawicieli arystokracji, którzy trafili na Lazurowe Wybrzeże w XIX i na początku XX wieku. Nekropolia została zaaranżowana na wzgórzu dawnego zamku, skrywając obecnie niezwykle cenne dzieła rzeźby sepulkralnej wykonane z marmuru, granitu i miejscowego wapienia. Wśród nich szczególnie wyróżnia się kilka grobów, a nie brak i ciekawostek.
Polskie groby we francuskiej Mentonie
Historia Vieux-Château sięga początku XIX wieku, choć jego dzieje zaczęły się znacznie wcześniej. Cmentarz urządzono na wzgórzu Colla Regna, gdzie od XII stulecia stał zamek strzegący nadmorskiej Mentony. Opuszczona około 1650 roku warownia po rewolucji francuskiej przeszła na własność państwa, a w 1807 roku została wykupiona przez miasto z myślą o utworzeniu tam nowego miejsca pochówków. Była to konsekwencja napoleońskiego dekretu z 1804 roku zakazującego grzebania zmarłych w kościołach. Kamień z rozbieranych murów sprzedawano mieszkańcom, finansując w ten sposób budowę kolejnych tarasów cmentarza. Prace nad nekropolią trwały finalnie niemal 70 lat! Półkoliste aleje i tarasowy układ do dziś przypominają przebieg poszczególnych części dawnych fortyfikacji.
Polacy na Lazurowym Wybrzeżu
W XIX wieku przepięknie położona Mentona zdobyła sławę modnego zimowego kurortu odwiedzanego przez europejskie elity. Łagodny klimat przyciągał osoby cierpiące na gruźlicę i inne problemy dotyczące płuc. Pojawienie się w mieście dużej liczby przewlekle chorych osób z całego kontynentu sprawiło, że na miejscowym cmentarzu obok mieszkańców zaczęto chować przybyszy z Wielkiej Brytanii, Rosji czy Niemiec. Obecność polskich grobów w Mentonie wiąże się przede wszystkim z falą emigracji po powstaniu listopadowym i styczniowym. Wówczas wielu przedstawicieli ziemiaństwa oraz arystokracji zaczęło wyjeżdżać na Lazurowe Wybrzeże i część z nich osiadła tutaj już na zawsze. Pozostały po nich rodzinne grobowce tysiące kilometrów od ojczyzny.
Feliks Kołyszko i Janina z Jełowickich Lewandowska
Szczególne miejsce na Vieux-Château zajmuje grób Feliksa Kołyszki (1837-1889), uczestnika i dowódcy oddziałów powstania styczniowego na Litwie. Po klęsce zrywu wyemigrował do Francji, gdzie spędził ostatnie lata życia. Jego mogiła przypomina o pokoleniu Polaków zmuszonych do opuszczenia ojczyzny po walce z Imperium Rosyjskim. Jeśli spojrzeć na groby naszych rodaków z czysto estetycznej strony, niezmiennie największe wrażenie sprawia mauzoleum Janiny z Jełowickich Lewandowskiej (1885-1912). Młoda ziemianka przyjechała do Mentony na leczenie gruźlicy i zmarła tutaj w wieku zaledwie 27 lat. Nad jej grobowcem wznosi się marmurowa rzeźba kobiety wychodzącej z otwartego sarkofagu i unoszącej się ku niebu, co symbolizuje zmartwychwstanie. Ciekawostką jest fakt, że bardzo podobną kompozycję można zobaczyć na warszawskich Starych Powązkach. Bliźniaczy pomnik zdobi grób Heleny (Lusi) Raciborowskiej (1881-1899). Skąd ta zbieżność form? Oba dzieła wykonał mediolański artysta Donato Barcaglia, autor licznych nagrobków i pomników tworzonych na zamówienie europejskiej arystokracji.
Polskie groby na Vieux-Château we francuskiej Mentonie
Nagrobki w Mentonie reprezentują wysoki poziom sztuki sepulkralnej przełomu XIX i XX wieku. Wykonano je głównie z włoskiego białego marmuru, granitu i miejscowego wapienia. Wśród dekoracji pojawiają się pełnoplastyczne figury aniołów i kobiet, bogato rzeźbione cokoły, kaplice inspirowane neogotykiem oraz neorenesansem, a także odniesienia do secesji. Jasny kamień, wspaniałe widoki na Morze Śródziemne i tarasy tonące w tutejszej zieleni sprawiają, że nekropolia przypomina swego rodzaju ogród rzeźby. Dziś cmentarz Vieux-Château znajduje się pod opieką miasta Mentona i ochroną konserwatora zabytków. Co prawda polskie ślady po emigrantach sprzed blisko 200 lat są systematycznie inwentaryzowane przez Towarzystwo Opieki nad Polskimi Pamiątkami i Grobami Historycznymi we Francji oraz poddawane konserwacji, jednak nie da się ukryć, że wiele nagrobków wciąż wymaga pilnej renowacji. Mimo wszystko fakt czuwania nad śladami i pamięcią o losach polskiej emigracji na Lazurowym Wybrzeżu cieszy i daje nadzieję na zachowanie namacalnego świadectwa tego rozdziału naszej historii dla kolejnych pokoleń.
źródło: tombeauxpolonais.eu, menton-riviera-merveilles.fr, menton.fr
Czytaj też: Architektura | Detal | Zabytek | Historia | Architektura sakralna | Francja | Marmur | Podróże
