W północno-zachodniej części Poznania znajduje się dzielnica, która od ponad stu lat zachwyca ładem urbanistycznym, spójną architekturą i spokojem wszechobecnej zieleni. Sołacz kojarzy się głównie z malowniczym parkiem, ale to przede wszystkim wyjątkowe założenie, zaplanowane jako elegancka willowa dzielnica. Poprzez przemyślaną koncepcję i konsekwentną realizację planu, Sołacz wyróżnia się na tle pozostałych części miasta jako ekskluzywna i wciąż zachwycająca enklawa.
Sołacz – początki willowej dzielnicy
Pod koniec XIX wieku władze Poznania rozważały kilka lokalizacji pod budowę nowej willowej dzielnicy. W grę wchodziły między innymi Górczyn i Grunwald, jednak ostatecznie wybór padł na Sołacz. Teren ten, o wiejskim ówcześnie charakterze, był dogodny do realizacji ambitnego projektu. W 1907 roku, po wieloletnich negocjacjach i spełnieniu warunków formalnych, zawarto umowę z właścicielami gruntów, co umożliwiło przystąpienie do działań planistycznych. Za opracowanie planu urbanistycznego odpowiadał Joseph Stübben – wybitny niemiecki urbanista. Zaplanował on stworzenie osiedla o powierzchni ponad 87 hektarów, z dużym udziałem terenów zielonych. Park Sołacki i sztuczne jeziora miały stanowić centrum założenia i przestrzeń rekreacyjną dla mieszkańców. Projekt zakładał ograniczoną zabudowę, z zachowaniem od 55 do 70 procent powierzchni działek jako terenów zielonych. Historyzująca zabudowa miała obejmować głównie domy jednorodzinne i bliźniacze, a jedynie przy placach dopuszczano wznoszenie szeregowców.
Rozwój i pierwsze inwestycje
Budowę rozpoczęto od prac przy parku Sołackim, który ukończono w 1910 roku. W tym samym roku do dzielnicy doprowadzono wodociągi i gaz, skanalizowano ulice, a w 1913 roku uruchomiono linię tramwajową łączącą Sołacz z centrum Poznania. Pierwsze domy wznoszono w kwartale ograniczonym dzisiejszymi ulicami Mazowiecką, Śląską, Podolską i Wołyńską. Architektura willi z tego okresu charakteryzowała się wysokimi dachami, werandami i bogactwem detali. W 1912 roku pośród parkowej zieleni otwarto restaurację, która pierwotnie funkcjonowała jako winiarnia na Wystawie Wschodnioniemieckiej. Konstrukcja została przeniesiona nad staw, gdzie utworzono lokal z przeszkloną werandą i ogrodem. Na przestrzeni kolejnych lat restauracja przeszła wiele przemian i zmian właścicieli, a po niedawnym remoncie działa pod nazwą Port Sołacz. Na obrzeżach parku znajduje się również zabytkowa poczekalnia tramwajowa z początku XX wieku. Pierwotnie była usytuowana przy placu Spiskim, a w 1924 roku niewielki zielony budynek przeniesiono na skrzyżowanie ulic Małopolskiej i Wołyńskiej. To jeden z nielicznych tego typu obiektów w Polsce, stanowiący bezcenny przykład drewnianej architektury parkowej.
Przerwa i kontynuacja w okresie międzywojennym
Po I wojnie światowej sytuacja Niemiec nie była najlepsza, przez co rozwój dzielnicy został wstrzymany, a wiele willi stało pustych. Stan ten uległ zmianie w latach 20. i 30. XX wieku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Wtedy Sołacz stał się popularnym i pożądanym miejscem zamieszkania przedstawicieli inteligencji, oficerów, urzędników i nauczycieli akademickich. W tym czasie powstały nowe wille, w tym bardziej okazałe budynki wielorodzinne, a także modernistyczne obiekty z elementami funkcjonalizmu. Pierwotnego założenia Josepha Stübbena jednak nigdy w pełni nie zrealizowano. Jednym z najważniejszych budynków dzielnicy jest neoklasycystyczny kościół św. Jana Vianneya wzniesiony w latach 1928–1930 według projektu Stanisława Mieczkowskiego. Świątynia została zbudowana na planie rotundy i przykryta kopułą z latarnią, co czyni ją bardzo ciekawym obiektem architektonicznym oraz punktem orientacyjnym dzielnicy. Po południowej stronie parku znajduje się natomiast schron z okresu II wojny światowej. To tzw. kryta szczelina przeciwlotnicza o korytarzowej konstrukcji z dwoma wejściami, ukryta pod warstwą ziemi. Budowla przypomina o ciężkich losach Poznania. Niektóre wille nadal są naznaczone śladami po pociskach z czasów wojny.
Sołacz – jego przyroda i dziedzictwo kulturowe
Sołacz leży w dolinie rzeki Bogdanki i wyróżnia się przyrodniczym bogactwem flory i fauny. W parku oraz na okolicznych terenach rosną rzadkie gatunki roślin, a pośród tej zieleni żyje wiele gatunków ptaków, ssaków, płazów, gadów i owadów. Dodatkowo ekologiczny charakter dzielnicy podkreśla obecność ogrodu dendrologicznego oraz farmakognostycznego. W 1983 roku cały zespół urbanistyczno-architektoniczny założenia został wpisany do rejestru zabytków. Obecnie Sołacz pozostaje jedną z najbardziej prestiżowych dzielnic Poznania. Urokliwa architektura, bliskość terenów zielonych i kameralna atmosfera niezmiennie przyciągają mieszkańców. W ostatnim czasie wiele historycznych willi przeszło pieczołowite renowacje z zachowaniem oryginalnej formy architektonicznej. Na Sołaczu powstają także nowe budynki, które uzupełniają istniejącą zabudowę. Współczesne realizacje, projektowane z poszanowaniem historycznego układu urbanistycznego, cechują się stonowaną formą i wysoką jakością materiałów. Dzięki temu zielona enklawa wciąż się rozwija, nie tracąc przy tym swojej unikatowej tożsamości.
Źródło: miastopoznaj.pl, poznanskiefyrtle.pl
Zobacz też: Architektura w Polsce | Urbanistyka | Historia | Wille i rezydencje | Poznań | whiteMAD na Instagramie
Zabudowa Sołacza w 1924 i 2024 roku. Fot. MKZ w Poznaniu i Google Earth
