Pruski Poznań: gmach General-Kommando i jego losy

·28 maja 2026

Dawna siedziba Dowództwa V Korpusu Armijnego Prus (niem. General-Kommando des V Armee-Korps) była bardzo efektownym i reprezentacyjnym obiektem, wyróżniającym się spośród wszystkich wojskowych budynków XIX- i XX-wiecznego Poznania. Wzniesiono ją przy dawnym Placu Działowym (dziś nieistniejącym), u zbiegu obecnych ulic Działowej i Solnej. Gmach od ukończenia jego budowy w 1889 roku przypominał o militarnej potędze miasta, aż do 1945 roku. Wówczas uległ zniszczeniu, a następnie niemal całkowitej rozbiórce.

Poznań jako twierdza

Po kongresie wiedeńskim z 1815 roku Poznań znalazł się w granicach Królestwa Prus, po czym szybko zaczął zmieniać się w silnie ufortyfikowaną twierdzę. Bliskość granicy z Rosją sprawiła, że w mieście wyrosły forty, Cytadela (pisaliśmy o niej TUTAJ), koszary i wojskowe magazyny. W tym otoczeniu wybudowano nową siedzibę V Korpusu Armijnego Prus. Gmach ustawiono przy północnym zakończeniu dawnej Wilhelmstraße, dzisiejszych Alej Karola Marcinkowskiego. W sąsiedztwie działał urząd Fortyfikacji Poznań, magazyny prowiantu oraz rozległe koszary artylerii.

Budynek w 1915 roku. Źródło: MKZ w Poznaniu

Gmach General-Kommando

Budynek otrzymał formę inspirowaną niemieckim neorenesansem z końca XIX wieku. Fasady z ceramicznej i licowej cegły uzupełniono detalami z naturalnego kamienia. Ponadto obiekt wzbogaciły dekoracyjne szczyty, wyraźne gzymsy i centralny ryzalit nadający bryle iście pałacowy wygląd. Całość przykrywał płaski dach, rozbudowany jedynie miejscami. Na kalenicy zamontowano z kolei biało-czarny maszt widoczny z dużej odległości. W budynku pojawiły się stalowo-ceglane stropy oraz drewniane zewnętrzne rolety, uznawane wówczas za nowoczesne wyposażenie.

Marmury, złocenia i wojskowy ceremoniał

Przed wejściem do obiektu urządzono półkolisty podjazd otoczony kutym ogrodzeniem na ceglanej podmurówce. Nad portalem znalazł się balkon wsparty na czterech kolumnach, a po wschodniej stronie założono ogród z platanami. Największe wrażenie robiły jednak wnętrza, np. sala balowa, która należała do najbardziej okazałych w ówczesnym Poznaniu. Jej ściany wyłożono białym marmurem, dekoracje pokryto złoceniami, a podłogi wykonano z egzotycznych gatunków drewna. W budynku działał sztab, kancelarie i archiwa obsługujące wielusetosobowy aparat wojskowy.

Gmach General-Kommando w polskich rękach

22 września 1889 roku przed gmachem odsłonięto pomnik cesarza Wilhelma I poświęcony żołnierzom poległym podczas francusko-pruskiej wojny. W 1902 roku ustawiono tam również dwa działa polowe C73 kalibru 8,8 cm skierowane w stronę Wilhelmstraße. Po odzyskaniu niepodległości przez nasz kraj w 1918 roku budynek przejęły polskie władze wojskowe. Od stycznia 1919 roku działało w nim Dowództwo Główne Polskich Sił Zbrojnych byłego zaboru pruskiego, gdzie urzędował m.in. generał Józef Dowbor-Muśnicki i pułkownik Władysław Anders. Po zajęciu miasta przez Niemców w 1939 roku budynek przejęły władze Wehrmachtu i administracji III Rzeszy.

Rozbiórka i ostatni ślad General-Kommando

Walki o Poznań stoczone w lutym 1945 roku zrujnowały miasto w ok. 55%. Zniszczenia nie ominęły też gmachu General-Kommando. Najbardziej ucierpiał jego dach i wnętrza, jednak mury zachowały się w stanie pozwalającym na odbudowę. Mimo tego po wojnie zdecydowano o rozbiórce pozostałości obiektu, co nie było rzadkością w ponownie polskim Poznaniu. Budynki tego typu kojarzono bowiem z pruskim militaryzmem, dlatego nowe władze miasta często usuwały lub przebudowywały architekturę symbolicznie związaną z okresem zaborów. Do dziś przetrwała jedynie oficyna znajdująca się za dawnym gmachem sztabu. Obecnie korzysta z niej Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu. To ostatni materialny ślad po historycznym General-Kommando.