Senat Wolnego Miasta Gdańska. Dziś jest tutaj skrzyżowanie

·2 października 2026

Senat Wolnego Miasta Gdańska urzędował w latach 1920–1939 w okazałym gmachu przy dzisiejszej ulicy Nowe Ogrody. XIX-wieczny budynek uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej, a jego pozostałości rozebrano. Dziś część tego miejsca zajmuje skrzyżowanie z ulicą 3 Maja i torowiskiem, pozostałą zaś gmach Urzędu Miejskiego. Patrząc na stare zdjęcia aż trudno uwierzyć, jak bogata architektura zniknęła z Gdańska.

Początki gmachu przy Nowych Ogrodach

Budynek wyrósł z administracyjnych ambicji Gdańska. Po odtworzeniu prowincji Prusy Zachodnie w 1878 roku miasto potrzebowało reprezentacyjnych siedzib dla jej władz. Przy ówczesnej Neugartenstrasse 12–16 powstał gmach nadprezydentury i rejencji gdańskiej. Prace prowadzono etapami w latach 1879–1887, a projekt opracował Karl Friedrich Endell z berlińskiego Ministerstwa Robót Publicznych. Budową kierował z kolei Theodor Weyer pod nadzorem Brunona Ehrhardta. Naprzeciwko wzniesiono siedzibę sejmiku prowincjonalnego, późniejszego Volkstagu – pisaliśmy o nim TUTAJ. Nowe Ogrody stawały się więc ulicą urzędów i eleganckich publicznych gmachów.

Budynek w XIX w. Źródło: Technische Universität Berlin

Senat Wolnego Miasta Gdańska – architektura

Architektura Senatu Wolnego Miasta Gdańska odwoływała się do niemieckiego renesansu oraz dawnych gdańskich stylów. Czerwone ceglane elewacje zdobiły jasne piaskowcowe portale, gzymsy i obramienia okien. Cofnięta środkowa część tworzyła dziedziniec przed głównym wejściem. Najbogatszą dekorację otrzymał centralny ryzalit ze szczytem. Umieszczono tutaj figury Sprawiedliwości, Siły, Łagodności i Mądrości, a w 1887 roku również dwa lwy z tarczami herbowymi, wykonane przez Ottona Lessinga. Ta wystawna, wręcz pałacowa architektura podkreślała ważność urzędu i przyciągała wzrok przechodniów.

Wnętrza urzędu godne pałacu

Za reprezentacyjną fasadą znajdowały się przestrzenie znacznie okazalsze od zwykłych biur. Sklepiony hol i marmurowa klatka schodowa prowadziły do pomieszczeń pierwszego piętra. Sala balowa o wymiarach 13 na 15 metrów miała kasetonowy strop, rzeźbiarskie dekoracje ścian i witraże. W zachodnim skrzydle urządzono z kolei dziesięciopokojowe mieszkanie nadprezydenta prowincji z dostępem do ogrodu. W budynku działały też biblioteka, archiwum katastralne oraz kasa ze skarbcem. Był to rozbudowany administracyjny kompleks z iście pałacowym zapleczem.

Wnętrza. Źródło: Technische Universität Berlin

Senat Wolnego Miasta Gdańska w czasie II wojny światowej

W 1920 roku gmach przejął Senat Wolnego Miasta Gdańska, czyli najwyższy organ wykonawczy, odpowiednik rządu. Jednoizbowy parlament, Volkstag, obradował po przeciwnej stronie ulicy. Pierwszym prezydentem Senatu został Heinrich Sahm, sprawujący urząd do 1931 roku. W 1933 roku władzę przejęli narodowi socjaliści, a kolejnymi prezydentami byli Hermann Rauschning i Arthur Greiser. Działalność Senatu zakończyła się 1 września 1939 roku – wraz z wybuchem II wojny światowej i ogłoszeniem wcielenia Wolnego Miasta do III Rzeszy. Budynek służył następnie administracji Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Utracona architektura Gdańska

Blisko 60-letnią historię gmachu przy Neugartenstrasse 12–16 zakończyły poważne zniszczenia z 1945 roku i późniejsza rozbiórka. Budynek ucierpiał w marcu, podczas zdobywania Gdańska przez Armię Czerwoną. Z reprezentacyjnej siedziby pozostały wypalone ceglane mury, dlatego nie zdecydowano się na odbudowę. Przez część dawnej posesji poprowadzono przedłużenie ulicy 3 Maja z torami tramwajowymi, a na pozostałym terenie wyrósł nowy Urząd Miejski. Pod ziemią przetrwały jednak fragmenty piwnic wschodniego skrzydła, badane w 2016 roku przy budowie Forum Gdańsk. To skromna pozostałość po budynku, który współtworzył reprezentacyjną okolicę Nowych Ogrodów.