W Warszawie uroczyście odsłonięto kolejne Kamienie Pamięci (niem. Stolpersteine) upamiętniające ofiary Zagłady. Od 27 czerwca 2026 roku przy ulicy Twardej oraz u zbiegu ulic Pawiej i Karmelickiej można zobaczyć nowe kostki z mosiężnymi tabliczkami. W uroczystościach uczestniczył światowej sławy architekt Daniel Libeskind, który wraz z rodzinami i gośćmi oddał hołd swoim krewnym zamordowanym w Polsce podczas II wojny światowej. Odczytano listy, opowiedziano historie i przywrócono pamięć o osobach, które historia próbowała wymazać.
Stolpersteine w Warszawie i największy pomnik ofiar nazizmu
Warszawskie Kamienie Pamięci są częścią międzynarodowego projektu Stolpersteine, stworzonego przez urodzonego w Berlinie artystę Guntera Demniga. Inicjatywa powstała w 1992 roku i z czasem przekształciła się w największy na świecie zdecentralizowany pomnik poświęcony ofiarom nazizmu. Mosiężne kostki upamiętniają Żydów, Romów i Sinti, homoseksualistów, dysydentów, Świadków Jehowy oraz wszystkie osoby zamordowane przez wyznawców nazistowskiej ideologii. Mottem przedsięwzięcia jest cytat z Talmudu mówiący, że człowiek zostaje zapomniany dopiero wtedy, gdy zapomina się jego imię. Z tego powodu każdy kamień przypomina historię konkretnej osoby i pomaga zachować pamięć o jej losach.
Rodzina Blausztejnów wróciła na ulicę Twardą
Pierwsza uroczystość odbyła się przy ulicy Twardej, gdzie przed II wojną światową stała kamienica pod numerem 11. Mieszkała tam Cywia Blausztejn, wdowa wychowująca ośmioro dzieci. Na utrzymanie rodziny zarabiała jako krawcowa i hafciarka. Jeszcze przed wybuchem wojny dwie najstarsze córki, Estera i Chawa, wyjechały do Palestyny. Zagładę przeżyli jedynie Nechemia oraz Dora. We wrześniu 1939 roku Dora uciekła z Warszawy na wschód. Trafiła do łagru Jaja w pobliżu Nowosybirska, a po zwolnieniu znalazła się w Uzbekistanie. Tam poznała Nachmana Libeskinda, z którym później wzięła ślub.
Kamienie Pamięci wmurowane na ulicy Twardej poświęcono Cywii Blausztejn oraz jej córkom: Broni, Heli, Romie, Reni i Dorze. Po kilkudziesięciu latach znów są razem w swoim domu – w Warszawie.
Podczas ceremonii Daniel Libeskind odczytał wiersz „To” Adama Zagajewskiego z tomu Oda do wielości:
To, co tak ciąży i pcha w dół,
to, co tak boli jak ból i pali jak policzek,
to może być kamień lub kotwica.
Bohater powstania w getcie warszawskim
Druga część uroczystości odbyła się przy dawnym adresie Pawia 16, dziś znajdującym się przy skrzyżowaniu ulic Pawiej i Karmelickiej. Mieszkał tam Natan Libeskind, pochodzący z Łodzi działacz Bundu, syn Chaima Haskiela oraz Racheli Lei Libeskindów. W czasie okupacji należał do organizatorów powstania w getcie warszawskim. Jego żona Dora Kociołek urodziła się w Zurychu, później mieszkała w Niemczech, a następnie w Łodzi, gdzie poznała przyszłego męża. Nie zachowało się żadne jej zdjęcie. Według historyków oboje najprawdopodobniej zostali zamordowani w Treblince.
Po wojnie Natan Libeskind został pośmiertnie odznaczony Orderem Virtuti Militari. Medal przez lata przechowywał jego brat Nachman Libeskind, należący do dwojga rodzeństwa, które przeżyło Zagładę. Inicjatorami ustawienia Kamieni Pamięci poświęconych rodzinie byli dzieci Nachmana: Annette Libeskind-Berkovits oraz Daniel Libeskind.
Podczas odsłonięcia kamieni przy Pawiej architekt odczytał wiersz Emily Dickinson rozpoczynający się od słów „Speech is a prank of Parliament”:
Przemowy są żartami parlamentów.
Łzy bywają jedynie odruchem nerwów.
Lecz serce, które niesie największy ciężar,
najczęściej milczy.
Daniel Libeskind i osobista historia pamięci
Daniel Libeskind urodził się 12 maja 1946 roku w Łodzi jako syn Nachmana Libeskinda oraz Dory Blausztejn, ocalałych z Holokaustu. W 1957 roku rodzina wyemigrowała do Izraela, a dwa lata później przeniosła się do Stanów Zjednoczonych. Początkowo Daniel rozwijał się muzycznie jako akordeonista, ostatecznie wybierając jednak architekturę. Międzynarodową renomę przyniósł mu projekt Muzeum Żydowskiego w Berlinie, otwartego w 2001 roku. Jest również autorem koncepcji odbudowy terenu World Trade Center po zamachach z 11 września 2001 roku oraz wielu muzeów, wieżowców i obiektów publicznych realizowanych w różnych krajach, w tym w Polsce.
Nowe Stolpersteine w Warszawie
Daniel Libeskind uczestniczył w warszawskich uroczystościach przede wszystkim jako krewny osób, których nazwiska po ponad 80 latach wróciły do przestrzeni ich miasta. Razem z nim hołd rodzinom Blausztejnów i Libeskindów oddali potomkowie upamiętnionych, przedstawiciele Stowarzyszenia Potomkowie Ocalałych z Holokaustu, reprezentantka Korczakianum i inni.
Kamienie Pamięci nie przywrócą domów zniszczonych podczas wojny ani ludzi zamordowanych w czasie Zagłady. Sprawiają jednak, że dawne adresy ponownie wybrzmiewają imionami swoich dawnych mieszkańców, a ich historie są wciąż obecne w codzienności Warszawy.
źródło: Stowarzyszenie Potomkowie Ocalałych z Holokaustu
zdjęcia: redakcja
Czytaj też: Kamienica | Historia | Warszawa | Wydarzenia | whiteMAD na Instagramie
Uroczystość przy ul. Twardej
Uroczystość przy ul. Pawiej
temat: Stolpersteine w Warszawie. Powstały dla rodziny Daniela Libeskinda
