Konin pozyskał ponad 16 milionów złotych wsparcia na modernizację XIX-wiecznej synagogi i utworzenie tam Centrum Czterech Kultur. Środki pochodzą z Funduszu na Rzecz Sprawiedliwej Transformacji oraz z budżetu państwa. Jak podkreślają władze miasta, inwestycja umożliwi uratowanie jednego z najważniejszych zabytków Konina i nadanie mu nowej publicznej funkcji.
Zakres finansowania Centrum Czterech Kultur w Koninie
Całkowity koszt zaplanowanych prac wynosi niemal 18 mln zł. Dofinansowanie sięga natomiast ponad 16 mln zł, co oznacza, że udział własny miasta ogranicza się do 10 procent wartości zadania. Pozyskane środki pozwolą przeprowadzić pełny zakres robót budowlanych oraz konserwatorskich, a także sfinansować wyposażenie przyszłego centrum kultury. Warto wspomnieć, że na początku 2024 roku malowidła we wnętrzu synagogi zostały indywidualnie wpisane do rejestru zabytków jako dzieło sztuk plastycznych. Wpisem objęto polichromie w głównej sali modlitw: na jej ścianie wschodniej, na baldachimie w środkowej części pomieszczenia oraz na kolumnach podtrzymujących baldachim.
Centrum Czterech Kultur w Koninie
W zmodernizowanym budynku ma powstać Centrum Czterech Kultur, będące częścią szerzej zakrojonej rewitalizacji tzw. Starówki, ujętej w „Gminnym Programie Rewitalizacji Miasta Konina do 2030 roku”. Nowa placówka ma pełnić funkcję ogólnodostępnej przestrzeni dla mieszkańców, przeznaczonej na działania związane z kulturą, edukacją i tematami społecznymi. Program centrum będzie oparty na czterech tradycjach obecnych w dziejach miasta: polskiej, żydowskiej, niemieckiej oraz wschodniosłowiańskiej. W obiekcie powstanie m.in. mediateka, sale spotkań, przestrzenie wystawowe oraz nowoczesna biblioteka ukierunkowana na gromadzenie i udostępnianie multimedialnych zasobów związanych z historią i kulturą regionu.
Znaczenie synagogi dla historii Konina
Obecność ludności żydowskiej w Koninie jest datowana na koniec XIV wieku. Przez stulecia jej społeczność brała aktywny udział w rozwoju miasta. Tragiczny finał przyniosła niemiecka okupacja rozpoczęta we wrześniu 1939 roku. Represje, konfiskaty mienia, getta oraz masowe egzekucje doprowadziły do niemal całkowitej zagłady ponad 2 tys. żydowskich mieszkańców Konina. Po wojnie do miasta wróciło zaledwie kilka osób. Jednym z garstki materialnych śladów tej społeczności pozostała synagoga.
Historia i architektura budynku
Murowana synagoga powstała w 1830 roku w miejscu starszego, drewnianego budynku z XVIII wieku. Decyzję o jej wzniesieniu podjęto po stwierdzeniu złego stanu technicznego wcześniejszego domu modlitwy. Bożnicę zlokalizowano przy nowo wytyczonej ulicy Bożniczej, a do jej konstrukcji wykorzystano materiał pochodzący z ruin konińskiego średniowiecznego zamku. W drugiej połowie XIX wieku obiekt przeszedł przebudowę, podczas której otrzymał orientalne detale na elewacjach, nowe sklepienia, słupy bimy oraz nową część mieszczącą babiniec i przedsionek.
II wojna światowa i dalsze losy synagogi
Jesienią 1939 roku synagoga została zdewastowana przez Niemców i zaadaptowana na magazyn. Wyposażenie oraz księgi liturgiczne uległy wówczas zniszczeniu. Po zakończeniu wojny budynek przez długi czas pozostawał nieużytkowany i zapomniany. Dopiero w latach 80. przeprowadzono gruntowny remont, który częściowo przywrócił bożnicy jej historyczny układ wnętrz i malarskie dekoracje. Po zakończeniu prac obiekt zaadaptowano na potrzeby Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.
Sąsiednie obiekty gminy żydowskiej w Koninie
W bezpośrednim sąsiedztwie konińskiej synagogi funkcjonowały inne budynki związane z dawną gminą żydowską. Do niedawna istniał tam dom modlitwy i studiów talmudycznych z około 1870 roku, położony przy obecnym skrzyżowaniu ulic Mickiewicza i Obrońców Westerplatte. Latem 2016 roku prywatny inwestor wyburzył obiekt, co wywołało sprzeciw mieszkańców oraz środowisk zajmujących się ochroną zabytków. Osoba odpowiedzialna za wydanie zgody na rozbiórkę została później skazana prawomocnym wyrokiem, jednak ta decyzja nie odwróciła skutków zniszczenia. W pobliżu zachowała się również mykwa, która jest obecnie wykorzystywana jako obiekt handlowy.
Centrum Czterech Kultur w Koninie – wielkie wydarzenie
Informacja o przyznaniu dofinansowania dla konińskiego projektu Centrum Czterech Kultur została opublikowana 18 grudnia w załączniku do uchwały Zarządu Województwa Wielkopolskiego. To wielkie wydarzenie dla miasta i jego dziedzictwa, gdyż uzyskane środki pozwolą na uratowanie niszczejącej pamiątki po dawnych mieszkańcach, którzy przez wieki wspólnie dbali o rozwój Konina.
Źródło: sztetl.org.pl, konin.pl
Czytaj też: Zabytek | Architektura w Polsce | Architektura sakralna | Konin | Renowacja
Widok na synagogę i szkołę, lata 20. XX w. i współczesne. Fot. MKZ w Poznaniu i whiteMAD/Mateusz Markowski
