Teatr Bagatela imienia Tadeusza Boya-Żeleńskiego to jeden z najbardziej rozpoznawalnych adresów kulturalnych Krakowa. Jego losy to historia ciągłych zmian – zarówno dotyczących funkcji, jak i samej architektonicznej szaty narożnego obiektu. Budynek powstał pierwotnie jako scena rozrywkowa, później działał jako kino, kilkakrotnie przechodził różne modernizacje, by ostatecznie powrócić do teatralnych korzeni.
Teatr Bagatela – początki i pierwsza aranżacja
Powstanie teatru jest związane z inicjatywą Mariana Dąbrowskiego, wydawcy „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”. Chciał on stworzyć scenę rozrywkową w duchu paryskich teatrzyków i kabaretów. Projekt gmachu przy narożniku ulic Karmelickiej i Krupniczej przygotował architekt Janusz Zarzecki w latach 1918-1919, a wystrój wnętrz zaprojektował malarz i dekorator Henryk Uziembło. Niewielki budynek otrzymał elegancką fasadę z gzymsami, przyczółkami i tympanonami. Jego wnętrze było utrzymane w stylu secesyjnym, bogato dekorowane polichromiami, witrażami, złoceniami i żyrandolami. Widownia mieściła około 800 osób, a scena była stosunkowo niewielka i ciasna. Całość miała luksusowy charakter i budziła skojarzenia z paryskimi wzorami, zgodnie z założeniami Mariana Dąbrowskiego.
Pożar teatru Bagatela i odbudowa
Problemy finansowe, jakie pojawiły się w połowie lat 20. XX w. doprowadziły do przekształcenia Bagateli w bardziej dochodową i komercyjną działalność, czyli kino. Nocą z 6 na 7 kwietnia 1928 roku w budynku wybuchł pożar, który zniszczył całe wnętrze. W trakcie odbudowy według projektu Stanisława Filipkowicza i Tadeusza Tombińskiego zrezygnowano z większości dekoracyjnych elementów. Fasada stała się prostsza, a wnętrze uzyskało jednolitą kolorystykę i bardziej funkcjonalny charakter. W kolejnych latach gmach dostosowywano do funkcji kinowej. W 1930 roku wprowadzono urządzenia do projekcji filmów dźwiękowych, a w 1938 przeprowadzono modernizację, obejmującą m.in. przebudowę holu i wymianę foteli na nowoczesne, tapicerowane. Kino Scala, bo taką nazwę wtedy przyjęło, uchodziło za najnowocześniejsze i najbardziej eleganckie w przedwojennym Krakowie.
Dalsza działalność i przebudowa teatru Bagatela
Po II wojnie światowej budynek służył różnym teatralnym instytucjom. W latach 40. działał tutaj Teatr Kameralny, następnie Państwowy Teatr Młodego Widza, a jeszcze później Teatr Rozmaitości. W 1963 roku przeprowadzono kapitalny remont obiektu w duchu modernizmu, w trakcie którego wzmocniono fundamenty, odnowiono widownię i zbudowano nowoczesną, obrotową scenę. Elewacje natomiast uproszczono i pozbawiono zdobień z lat 20. Uzupełniono je za to o abstrakcyjne ceramiczne dekoracje wykonane w pracowni Kamionka w Łysej Górze według projektu Witolda Skulicza. W 1970 roku powrócono do pierwotnej nazwy Bagatela, a dwa lata później teatr otrzymał imię Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Wtedy też sąsiednia kamienica przy ul. Karmelickiej 6 została zaadaptowana na cele dyrekcji teatru.
Tadeusz Boy-Żeleński
Tadeusz Boy-Żeleński był wybitnym tłumaczem, pisarzem i krytykiem literackim związanym z Krakowem. Urodził się w 1874 roku i początkowo pracował jako lekarz, jednak największą sławę przyniosła mu działalność literacka i publicystyczna. Był autorem licznych felietonów, w których komentował życie społeczne i obyczajowe, oraz twórcą przekładów literatury francuskiej, dzięki którym polski czytelnik mógł poznać dzieła Moliera, Balzaka czy Stendhala. Boy był członkiem krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik” i jednym z najostrzejszych krytyków literackich swojej epoki. Był znany z zaangażowania w sprawy społeczne, w tym z walki o prawa kobiet i świeckość życia publicznego. Zginął tragicznie w 1941 roku we Lwowie, rozstrzelany przez Niemców wraz z grupą polskich intelektualistów.
Bagatela w 1929 i 2024. Fot. Źródło: Muzeum Krakowa i Eugeniusz S./fotopolska.eu
Scena przy ulicy Sarego
Dalszy i sukcesywny rozwój Bagateli obejmował także nowe przestrzenie. W 2004 roku w budynku przy ulicy Józefa Sarego 7 otwarto kameralną scenę z salą prób i salą widowiskową. Miejsce to zostało przeznaczone dla mniejszych, bardziej eksperymentalnych spektakli tworzonych przez młodych reżyserów i dramaturgów. Gmach teatru na rogu ulic Karmelickiej i Krupniczej do dziś zachował swoją szatę z lat 60. XX w.
Teatr Bagatela – architektoniczne i kulturowe znaczenie
Teatr Bagatela pozostaje dziś jedną z najważniejszych scen Krakowa. Jego gmach, choć wielokrotnie przebudowywany i pozbawiony dawnego secesyjnego przepychu, stanowi trwały element miasta. Proste elewacje wzbogacone ceramiką już na dobre wpisały się w krakowski krajobraz. Bagatela od ponad wieku kształtuje życie artystyczne stolicy Małopolski.
Źródło: bagatela.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Kraków | Kultura | Metamorfoza | Ciekawostki
