Decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 26 marca 2026 roku znak nawigacyjny Stawa Młyny, usytuowany na końcu falochronu zachodniego w Świnoujściu, został wpisany do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego. Tym samym jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta (obecny również w jego oficjalnym logotypie) zyskał formalny status obiektu o wyjątkowej wartości historycznej i kulturowej.
Decyzja zamyka wieloletni proces doceniania roli, jaką Stawa Młyny odgrywa w historii portu, rozwoju miasta oraz systemu nawigacyjnego ujścia Świny. Jej lokalizacja na falochronie zachodnim, jednym z dwóch monumentalnych umocnień wyprowadzonych w morze w północnej części Świnoujścia, podkreśla znaczenie tego miejsca jako bramy do portu i punktu orientacyjnego dla żeglugi na Zatoce Pomorskiej.
Od narodzin portu do budowy falochronów
Historia Stawy Młyny jest nierozerwalnie związana z kształtowaniem się świnoujskiego portu. W pierwszej połowie XVIII wieku, z inicjatywy Fryderyka Wilhelma I, rozpoczęto szeroko zakrojone prace regulacyjne na Świnie. Pogłębianie koryta rzeki, umacnianie brzegów i poszerzanie linii brzegowej stworzyły warunki do powstania nowoczesnego ośrodka portowego. W 1747 roku oddano do użytku port, rok później uruchomiono pierwszą stocznię, a rozwijające się osiedle otrzymało nazwę Świnoujście.
W kolejnych dekadach wytyczono kompozycję urbanistyczną nowego miasta, z centralnymi placami i bulwarami. Wojna siedmioletnia przyniosła zniszczenia, jednak prace hydrotechniczne kontynuowano aż do początku XIX wieku. Zwężenie koryta Świny w latach 1759–1806 doprowadziło do naturalnego pogłębiania dna, co umożliwiło wprowadzenie systemu grobli i zapór stabilizujących zachodni brzeg.
W latach 1818–1829 powstały oba falochrony, a w 1857 roku ukończono budowę latarni morskiej. Ich konstrukcja była odpowiedzią na trudne warunki hydrogeologiczne – stałe nanoszenie piasku od strony morza i zamulanie ujścia rzeki. Do budowy użyto około 120 tysięcy ton głazów narzutowych, tworząc jedne z najbardziej imponujących hydrotechnicznych realizacji na polskim wybrzeżu.
Narodziny obiektu
W latach 1873–1874, w ramach modernizacji toru wodnego i systemu nawigacyjnego, na końcu falochronu zachodniego wzniesiono znak nawigacyjny, który z czasem zyskał nazwę Stawa Młyny. Autorem projektu był Johann Friedrich August Severin – miejski radca budowlany, znany m.in. z prac przy latarniach morskich na Helu i w Świnoujściu oraz projektowania szpitala garnizonowego w Kołobrzegu.
Pierwotnie obiekt nosił nazwę Swinemünde – Bake (Flügel Bake). W 1877 roku miał formę dziesięciometrowego, białego walca ze spiczastym, czarnym dachem. Jego najbardziej charakterystycznym elementem były drewniane skrzydła wiatraka – dwie poziome łopaty i jedna pionowa – które nadały mu charakterystyczny wygląd, dzięki któremu stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków nawigacyjnych Bałtyku.
Do 1893 roku pełnił funkcję dziennego znaku nawigacyjnego. Wraz z rozwojem portu i rosnącymi potrzebami żeglugi Inspektorat Budownictwa Portowego zalecił jego przebudowę. W 1902 roku zamontowano pierwszą sygnalizację świetlną, początkowo gazową, później elektryczną. Trzy lata później obiekt zyskał żelbetową głowicę imitującą galerię, przeznaczoną na źródło światła, a jego wysokość wzrosła do około 12 metrów. Drewniane skrzydła zastąpiono stalowymi, a znak otrzymał nazwę Mühlen Bake. Pulsujące światło, zsynchronizowane z innymi elementami systemu nawigacyjnego, miało zasięg do 17 mil morskich.
System nawigacyjny kiedyś i obecnie
Po II wojnie światowej odbudowa portu i powołanie Urzędu Morskiego w Szczecinie uporządkowały nadzór nad urządzeniami toru wodnego Świnoujście–Szczecin. Stawa Młyny współtworzyła wówczas nowoczesny system naprowadzania statków wraz z nieistniejącą już Stawą Wolin, zlokalizowaną na falochronie wschodnim.
Obecnie Stawa Młyny działa w parze ze Stawą Galeriową, położoną około 500 metrów dalej, na lądowej części falochronu zachodniego. Razem tworzą nabieżnik Młyny–Galeriowa, który umożliwia jednostkom precyzyjne wyznaczenie środka toru wodnego Zatoki Pomorskiej i utrzymanie właściwego kursu.
Konserwacja i współczesne znaczenie
W 2019 roku przeprowadzono gruntowny remont obiektu. Oczyszczono i zabezpieczono mury, odnowiono skrzydła wiatraka, wymieniono stolarkę oraz odświeżono kolorystykę, przywracając charakterystyczny biało‑czarny kontrast. Dzięki tym pracom Stawa Młyny zachowała pełną funkcjonalność i estetykę, stając się jednym z najstarszych zachowanych znaków nawigacyjnych na polskim wybrzeżu.
Dzisiejszy wpis do rejestru zabytków potwierdza jej rangę jako wyjątkowego świadectwa historii portu, rozwoju techniki nawigacyjnej oraz tożsamości Świnoujścia. To obiekt, który łączy funkcję użytkową z symboliczną – od ponad 150 lat wskazuje drogę statkom, a jednocześnie pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów na mapie polskiego wybrzeża.
źródło: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie
Czytaj też: Historia | Polecane | Zabytek | Architektura w Polsce | whiteMAD na Instagramie
