Warszawski Mirów był dawniej jedną z najbardziej zaludnionych dzielnic stolicy. Niestety, działania wojenne doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia tutejszej zabudowy. Do naszych czasów przetrwały jedynie pojedyncze fragmenty kwartałów oraz nieliczne kamienice, określane mianem „wolskich ostańców”. Jednym z takich zachowanych budynków jest kamienica Adolfa Gurewicza przy ulicy Chłodnej 41, która decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków została właśnie wpisana do rejestru zabytków.
Geneza i architektura budynku
Kamienica powstała w latach 1912-1913 na zlecenie Adolfa Gurewicza oraz Icka Nuty Winera. Gurewicz był wówczas członkiem zarządu spółki produkującej wyroby metalowe i oświetleniowe. Na projekt budynku składał się pięciopiętrowy dom frontowy i dwie boczne oficyny, uformowane wokół półotwartego podwórza. Parter kamienicy przeznaczono na lokale usługowo-handlowe, a przejazd bramny umieszczono w drugiej osi. Elewację domu Gurewicza ozdobiono boniowaniem na najniższych kondygnacjach oraz dekoracją sztukatorską z girlandami i maskami na piętrach. Wyróżnikiem fasady były także wykusze z oknami o półkolistych zwieńczeniach, a całość koronował okazały szczyt i mansardowy dach. Nieruchomość prezentowała wysoki ówcześnie standard, gdyż posiadała m.in. windę, instalację gazową i elektryczną czy też obszerne dwupokojowe mieszkania z kuchnią i dwoma wejściami. Wnętrza części wspólnych zdobiły natomiast kute balustrady, lastrykowe podłogi i ceramiczne wykończenia. Oficyny kamienicy były skromniejsze, wyposażone w drewniane klatki schodowe.
Kamienica Gurewicza w czasie wojny i odbudowa
W okresie funkcjonowania warszawskiego getta budynek znajdował się tuż przy jego zachodniej granicy. Od listopada 1940 do listopada 1941 roku przy kamienicy znajdowała się brama nr 2 prowadząca do zamkniętej żydowskiej dzielnicy. Granica getta przebiegała wzdłuż ulicy Wroniej, wykorzystując istniejące ogrodzenia posesji. Dziś tę historię przypomina pamiątkowa tablica umieszczona na fasadzie oraz ślad przebiegu muru zaznaczony w chodniku. W czasie powstania warszawskiego kamienica została uszkodzona i częściowo spalona, jednak dzięki ogniotrwałym stropom budynek przetrwał na tyle, by BOS zakwalifikowało go do odbudowy. Po wojnie obiekt został jednak przekształcony: obniżono go o jedną kondygnację, usunięto dekoracyjny szczyt i mansardy, a pierwotny wystrój fasady został skuty i zastąpiony gładkim tynkiem. Pomimo zniszczeń przetrwały niektóre elementy wystroju wnętrz, w tym oryginalne balustrady, posadzki i część okładzin.
Kamienica Gurewicza – znaczenie
Kamienica Gurewicza wyróżniała się wysokością oraz reprezentacyjną formą, łącząc w sobie cechy wczesnego modernizmu z miejskim charakterem zabudowy. Dom odgrywał również rolę społeczną i oświatową jako siedziba Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, instytucji związanej z Polską Partią Socjalistyczną. W jego murach odbywały się zebrania i spotkania ruchu robotniczego. Dzisiaj stanowi ważny przykład przedwojennej architektury ulicy Chłodnej, należąc do niewielkiej grupy budynków, które przetrwały zarówno wojenną zawieruchę, jak i późniejsze wyburzenia w okresie odbudowy i przebudowy Warszawy.
Przyszłość wolskiego ostańca
Obecnie kamienica otoczona jest nowoczesną zabudową, a jej zewnętrzny wygląd nadal odbiega od pierwotnego. Mimo że obiekt od wielu lat czeka na gruntowny remont, nie został porzucony i zachował wiele autentycznych, bezcennych elementów. Wpis do rejestru zabytków zwiększa szanse na jego realną ochronę i przywrócenie historycznego charakteru. Na ulicy Chłodnej przed budynkiem wciąż można zobaczyć bruk oraz fragmenty dawnych torów tramwajowych, przypominające o przedwojennej historii tej części miasta.
Źródło: Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków, warszemuzik.org
Czytaj też: Kamienica | Warszawa | Architektura w Polsce | Ciekawostki | whiteMAD na Instagramie
Kamienica w 1938 i 2025 r. Fot. Archiwum Państwowe w Warszawie i whiteMAD/Mateusz Markowski
Rok 1941, brama nr 2 do warszawskiego getta i to samo miejsce dziś. Po prawej kamienica przy Chłodnej 41. Fot. Centralna Baza Judaików http://judaika.polin.pl/dmuseion i whiteMAD/Mateusz Markowski
28 kwietnia 1965 r. i rok 2025, perspektywa ul. Chłodnej – widok od strony ul. Towarowej. Centralnie stoi kamienica Gurewicza. Fot. NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe www.nac.gov.pl/ i whiteMAD/Mateusz Markowski
