Przy Alejach Ujazdowskich 23 w Warszawie znajduje się Willa Gawrońskich, określana również mianem Pałacyku Leszczyńskich. Decyzją Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków obiekt został właśnie wpisany do rejestru zabytków. Budynek powstał w latach 1923-1924 według projektu Marcina Weinfelda i od początku wyróżniał się swoim rozmachem wśród reprezentacyjnej zabudowy tej części miasta.
Willa Gawrońskich i jej architektura
Willa należy do nurtu miejskiej neobarokowej architektury, popularnej w Warszawie okresu międzywojennego. Pojawia się tutaj rozbudowany układ przestrzenny oraz symetryczna elewacja frontowa, poprzedzona niewielkim ogrodem. Wnętrza zabytku zaplanowano z dużym rozmachem. Ich centralnym elementem jest owalna klatka schodowa, a dopełnieniem reprezentacyjnej części był ogród zimowy. Obiekt zaprojektowano z myślą o użytkowaniu przez różne instytucje, co znalazło odzwierciedlenie w funkcjonalnym rozplanowaniu poszczególnych pomieszczeń.
Willa Gawrońskich w okresie międzywojennym
W latach 30. XX w. pałacyk pełnił funkcje dyplomatyczne. Swoje siedziby miały tutaj placówki Królestwa Belgii oraz Królestwa Niderlandów. Obecność zagranicznych przedstawicielstw podkreślała wysoką rangę adresu oraz prestiż samego obiektu, który stanowił część reprezentacyjnego ciągu Alej Ujazdowskich, sąsiadując z innymi rezydencjami o bogatej architektonicznej oprawie.
Zniszczenia w czasie wojny i odbudowa
Podczas II wojny światowej budynek został poważnie uszkodzony, głównie w wyniku podpalenia. Skala zniszczeń sięgała aż około 70 procent substancji. Po 1945 roku przystąpiono do odbudowy według projektu Heleny Weinfeld i Szymona Syrkusa. W jej trakcie zrezygnowano z mansardowego dachu, uproszczono stolarkę okienną i drzwiową oraz zmieniono układ części wnętrz. Nowa forma willi była podporządkowana powojennym tendencjom oraz założeniom Biura Odbudowy Stolicy, co wpłynęło raczej negatywnie na ogólny wygląd zabytku.
Powojenne losy Pałacyku Leszczyńskich
W 1948 roku odrestaurowany gmach przekazano ambasadzie Stanów Zjednoczonych, która funkcjonowała tu do początku lat 50. Następnie willę połączono z sąsiednim pałacykiem Śleszyńskich i przeznaczono na potrzeby ambasady Jugosławii. O pałacyku pisaliśmy TUTAJ. Po zmianach politycznych na Bałkanach obiekt stał się siedzibą ambasady Serbii. Część administracyjna mieściła się w dawnej willi Gawrońskich, natomiast rezydencja ambasadora znajdowała się w sąsiednim budynku. Obecnie nieruchomość pozostaje własnością prywatną i nie pełni stałej funkcji użytkowej, natomiast bywa okazjonalnie udostępniana na wystawy.
Miejsce pamięci akcji Armii Krajowej
W bezpośrednim sąsiedztwie pałacyku 1 lutego 1944 roku doszło do akcji zbrojnej przeprowadzonej przez oddział Armii Krajowej „Parasol”, zakończonej likwidacją generała SS Franza Kutschery. Przy jezdni Alej Ujazdowskich, tuż przed budynkiem, ustawiono granitowy głaz odsłonięty w 1956 roku, który upamiętnia to wydarzenie i przypomina o okupacyjnej historii Warszawy.
Willa Gawrońskich przejdzie renowację?
Decyzja o wpisie do rejestru zabytków podkreśla znaczenie willi jako obiektu o wysokiej historycznej, artystycznej oraz badawczej randze. O jej wartości przesądza spójna kompozycja bryły, reprezentacyjna elewacja frontowa inspirowana francuskimi wzorcami oraz zachowany układ przestrzenny z centralnym holem i klatką schodową. Na uwagę zasługują także detale wnętrz, w tym kamienne kolumny, rozbudowana sztukateria, stolarka drzwiowa oraz metalowe elementy wyposażenia, zaprojektowane z dużą dbałością o formę. Miejmy nadzieję, że wpis do rejestru przyczyni się do renowacji budynku i ponownego ożywienia jego eleganckich wnętrz.
Źródło: iwaw.pl, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków
Czytaj też: Architektura w Polsce | Zabytek | Pałac | Historia | Warszawa | Ciekawostki
Willa Gawrońskich w 1934 i 2025 roku. Źródło: Biblioteka Cyfrowa Politechniki Warszawskiej i whiteMAD/Mateusz Markowski
Obiekt w 1938 roku i dziś. Źródło: NAC – Narodowe Archiwum Cyfrowe www.nac.gov.pl/ i whiteMAD/Mateusz Markowski
