Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków zdecydował o wpisaniu do rejestru zabytków fragmentu ulicy Wileńskiej w Warszawie. Ochroną objęto odcinek pomiędzy ulicami Targową a Konopacką. Decyzja ta została uzasadniona wartością historyczną i przestrzenną układu urbanistycznego, który ukształtował się na przełomie XIX i XX wieku i zachował swój oryginalny charakter mimo powojennych przekształceń.
Zróżnicowana zabudowa Wileńskiej i kolejowe dziedzictwo
Zabudowa ulicy Wileńskiej stanowi przykład złożonego rozwoju miasta. Obejmuje układ parcelacyjny charakterystyczny dla zabudowy czynszowej z końca XIX wieku oraz budynki związane z funkcjonowaniem kolei, w tym reprezentacyjne gmachy z lat 20. XX wieku i osiedle mieszkaniowe z końca lat 30. XX wieku przeznaczone dla kolejarzy. Zabudowa została częściowo uzupełniona po II wojnie światowej, zachowując skalę i kompozycyjną spójność. Pomimo modernizacji i niewielkich zniszczeń podczas II wojny światowej, układ ulicy pozostał czytelny. Przetrwał oryginalny przebieg drogi, z zielenią po wschodniej stronie i ciągami pieszymi przy elewacjach. Istniejące elementy architektoniczne, takie jak stolarka okienna, drzwiowa oraz detale elewacji, odzwierciedlają materialne dziedzictwo warszawskiej Pragi.
Początki rozwoju ul. Wileńskiej
Ulica Wileńska została wytyczona w 1873 roku na terenach należących do dawnego folwarku Targówek. Właścicielem tych gruntów był Ksawery Konopacki, urzędnik Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, który prowadził działania regulacyjne na tym obszarze. O świetnej renowacji jego pałacu pisaliśmy TUTAJ. Rozwój ulicy przyspieszył po wybudowaniu w 1862 roku początkowej stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Petersburskiej. W rejonie ulicy uruchomiono linię tramwaju konnego, a sama ulica w sąsiedztwie stacji została wybrukowana.
Znaczenie ulicy i intensyfikacja zabudowy
W 1891 roku Nowa Praga, wraz z Szmulowizną i Kamionkiem, została przyłączona do Warszawy. Spowodowało to konieczność uregulowania numeracji działek. Dwa lata później podjęto decyzję o przedłużeniu linii tramwaju konnego przez ulice Wileńską, Konopacką i Stalową do Szwedzkiej. W 1895 roku podniesiono poziom nawierzchni Wileńskiej i wykonano nowe chodniki z betonu. Dworzec Kolei Warszawsko-Petersburskiej pełnił funkcję głównej stacji dla podróżnych przybywających ze wschodu. Był to również punkt oficjalnych wizyt, między innymi cara Mikołaja II. W czasie I wojny światowej budynek został zniszczony przez wycofujące się wojska rosyjskie. Ruiny rozebrano w 1919 roku, jednak mieszkalna zabudowa przetrwała bez większych uszkodzeń.
Inwestycje w okresie międzywojennym
Na początku lat 20. XX wieku po południowej stronie ulicy wzniesiono willę naczelnika dystansu drogowego. W latach 1928–1931 powstał natomiast gmach Warszawskiej Dyrekcji Kolei Państwowych według projektu Mariana Lalewicza. W 1938 roku Towarzystwo Budowy i Eksploatacji Mieszkań dla Pracowników Kolejowych wybudowało dwa bloki mieszkalne z zagospodarowaniem terenu. W tym samym czasie rozważano regulację przebiegu ulicy, jednak planów tych nie zrealizowano.
Okres wojenny i powojenny
Ulica Wileńska nie została poważnie zniszczona podczas II wojny światowej. Po 1945 roku nastąpiły jednak istotne zmiany. Wzdłuż dawnych torów kolejowych wytyczono trasę WZ oraz aleję Solidarności. W pobliżu Dyrekcji Kolei wybudowano nowe obiekty mieszkalne, a przebieg ulicy przy skrzyżowaniu z Konopacką został zmodyfikowany. Wzniesiono nowe bloki, w tym przy Wileńskiej 18, zastępując starszą zabudowę. W latach 60. XX wieku z części budynków usunięto detale architektoniczne. Dwa dziesięciolecia później wytyczono ulicę Rzeszotarskiej. Od końca lat 80. XX wieku trwała intensywna zabudowa wschodniego odcinka ulicy. Nowe bloki powstawały w miejsce rozebranych kamienic lub na pustych parcelach. W 2010 roku rozebrano praską parowozownię, będącą jednym z ostatnich śladów przemysłowej przeszłości tej części miasta.
Wileńska i znaczenie dla dziedzictwa Pragi
Decyzja konserwatora podkreśla znaczenie ulicy Wileńskiej jako historycznego świadectwa rozwoju urbanistycznego warszawskiej Pragi. Ochroną objęto nie tylko układ przestrzenny, ale również elementy architektoniczne, które zachowały się mimo upływu czasu. Niestety, wiele okolicznych kamienic jest zrujnowanych lub zbliżających się do tego stanu. Być może wpis do rejestru pomoże zmienić ich los?
Źródło: Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków
Fot. WUOZ w Warszawie
Czytaj też: Architektura | Kamienica | Miasto | Warszawa | Architektura w Polsce
