Rogatki Mokotowskie, dwa nieduże budynki zlokalizowane w południowej części placu Unii Lubelskiej w Warszawie, są jednym z najważniejszych przykładów późnoklasycystycznej architektury miejskiej z początków XIX wieku. Zbudowane w latach 1816–1818 według projektu wybitnego architekta Jakuba Kubickiego, pełniły funkcję kontrolno-sanitarną oraz wyznaczały południową granicę miasta. Obecnie te ponaddwustuletnie zabytki są w dość kiepskiej kondycji i wymagają właściwego zagospodarowania oraz renowacji.
Rogatki Mokotowskie były częścią okopów Lubomirskiego – wałów ziemnych otaczających Warszawę od 1770 roku. Budowle te, wzniesione z inicjatywy marszałka Stanisława Lubomirskiego, miały na celu ochronę miasta przed epidemiami, głównie dżumy, poprzez ograniczenie i kontrolowanie ruchu ludzi oraz towarów. Budynki rogatek lokalizowano przy wylotach głównych dróg, stanowiąc punkty poboru opłat za wjazd do miasta oraz miejsca kontroli sanitarnej.
Plac Unii Lubelskiej w 1917 roku. Źródło: Muzeum Warszawy
Pierwsze rogatki w Warszawie powstały na Pradze i w Golędzinowie, a później na lewym brzegu Wisły, w tym na Czerniakowie i przy Belwederze. Do dziś przetrwało tylko kilka z dawniejszych 18 budynków rogatek, m.in. dwie Mokotowskie przy placu Unii Lubelskiej oraz dwie przy ulicy Grochowskiej na Pradze.
Rogatki Mokotowskie to dwa symetrycznie rozmieszczone budynki o klasycystycznej formie, z dwukolumnowymi portykami w stylu doryckim. Ich lekko wygięte elewacje zostały zaprojektowane tak, aby harmonizować z okrągłym kształtem placu Unii Lubelskiej. Obiekty te charakteryzują się elegancką prostotą oraz funkcjonalnością, odpowiadającą ich pierwotnemu przeznaczeniu.
Rogatka zachodnia pod koniec lat 70. i dziś. Źródło: „Spotkania z Zabytkami” nr 4 (14) 1983 i whiteMAD/Mateusz Markowski
W jednym z pawilonów urzędował dozorca policji, będący przedstawicielem Urzędu Municypalnego, a w drugim poborca podatkowy, który zbierał opłaty za wjazd do stolicy. Budynki były jednocześnie symbolicznymi „bramami miasta”, których granice obowiązywały aż do 1916 roku, kiedy Warszawa została administracyjnie powiększona.
Obecnie budynki rogatek stoją na granicy dwóch dzielnic: Mokotowa i Śródmieścia. Ich funkcje zmieniały się na przestrzeni lat. W drugiej połowie XX wieku nie pełniły już roli kontrolnej, a ich przestrzeń była wynajmowana na cele komercyjne. Działała w nich m.in. dyspozytura ruchu Miejskich Zakładów Komunikacyjnych czy publiczne toalety.
Rogatka wschodnia przez ostatnie lata mieściła Muzeum Sue Ryder, założone przez fundację jej imienia. Obecnie jest zamknięte dla zwiedzających z powodu uszkodzeń tynków i zalań wnętrza. Natomiast rogatka zachodnia w ostatnim czasie gościła różne lokale gastronomiczne, w tym restaurację tajską i bar sushi. Obecnie budynek jest opuszczony. W obu przypadkach ograniczona przestrzeń oraz bliskość ruchliwych ulic stanowią wyzwanie dla ich współczesnego zagospodarowania.
W 1965 roku rogatki Mokotowskie zostały wpisane do rejestru zabytków. Mimo to ich stan techniczny wymaga ciągłej troski i inwestycji. Urząd Dzielnicy Śródmieście zapowiada renowację uszkodzonych tynków oraz odtworzenie historycznego wyglądu elewacji. Rogatki Mokotowskie stanowią bowiem unikatowy przykład miejskiej infrastruktury, która przetrwała niemal dwa stulecia burzliwej historii Warszawy.
Źródło: passa.waw.pl, tvn24.pl
Czytaj też: Warszawa | Zabytek | Architektura w Polsce | Ciekawostki | Polecane | whiteMAD na Instagramie
