Na obrzeżach czeskiego miasta Zdziar nad Sazawą (cz. Žďáru nad Sázavou) od setek lat stoją zabudowania Sanktuarium św. Jana Nepomucena na Zielonej Górze. Świątynia otoczona pierścieniem kaplic w formie wieloramiennej gwiazdy to projekt Jana Blažeja Santiniego Aichela. Obecnie cały sakralny zespół należy do najbardziej oryginalnych dzieł europejskiego baroku. W 1994 roku wpisano go na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Sanktuarium na Zielonej Górze
Impulsem do budowy kościoła w Zdziarze nad Sazawą było wydarzenie z 1719 roku, gdy podczas otwarcia grobu Jana Nepomucena w katedrze św. Wita w Pradze odnaleziono tkankę, uznaną za nienaruszony język męczennika. Wówczas opat cysterskiego klasztoru zainicjował powstanie nowej świątyni w miejscu związanym z jego młodością. Projekt powierzono Santiniemu, który puscił wodze fantazji i stworzył coś unikatowego, niespotykanego nigdzie w całej Europie. Prace przy budowie gwieździstego kościoła rozpoczęto w 1719 roku i trwały zaledwie osiem lat. Niedługo później wybuchł pożar, który uszkodził dach i ambity. W okresie rządów cesarza Józefa II Habsburga ograniczono ruch pielgrzymkowy w kraju, a nieużytkowany teren wokół kościoła przeznaczono na cmentarz. Nekropolia jest obecnie stopniowo likwidowana w ramach konserwacji barokowego układu całego gwieździstego założenia.
Architektura oparta gwieździe i liczbach
Jan Blažej Santini Aichel zaprojektował sanktuarium na centralnym planie, z wyraźnie zarysowaną geometrią koła i gwiazdy. Motyw pięciu ramion nawiązuje do legendy o pięciu gwiazdach, które miały pojawić się nad ciałem utopionego w Wełtawie św. Jana Nepomucena. W obwodzie rozmieszczono naprzemiennie pięć kaplic o trójkątnym planie oraz tyle samo na owalnym. Podczas prac architekt wyznaczał układ świątynnego kompleksu za pomocą łuków o promieniach będących wielokrotnością przyjętego modułu. W jego projekcie są także obecne odniesienia do reguły trzech, interpretowanej w kontekście Trójcy Świętej, oraz sześciu, wiązanej z kultem Maryi. Bryła centralnie ustawionego kościoła przywodzi na myśl chór gotyckiej katedry, przekształcony w duchu barokowej ekspresji.
Przestrzeń i światło we wnętrzu świątyni
Kościelne wnętrza oparto na centralnym cylindrycznym korpusie, otwartym ku górze i zwieńczonym sklepieniem z lunetami. Owalne kaplice rozmieszczone dookoła łączą się z nawą główną poprzez ostrołukowe arkady. Konstrukcję wspiera 10 filarów, nad którymi rozmieszczono empory odpowiadające układowi kaplic. Jeszcze wyżej biegnie galeria. Stiukowa dekoracja jest ograniczona do motywów żeber przecinających się na wzór gotyckich sklepień. W projekcie szczególną rolę odgrywa światło. Część centralna została oświetlona pośrednio, natomiast obejście wypełnia intensywna jasność przenikająca przez arkady. To powoduje wrażenie, jakby ciężar budynku przejmowała sama iluminacja, a ściany pełniły zaledwie funkcję cienkiej powłoki. W efekcie całe wnętrze jest odbierane jako przestrzeń skupiona wokół relikwii języka św. Jana Nepomucena. Wizerunek tego narządu można dostrzec na samym podniebieniu kościelnej kopuły.
Sanktuarium na Zielonej Górze i jego wartość
Główny ołtarz umieszczono w wysokiej arkadzie. Jego potężna kompozycja sięga aż balustrady drugiej kondygnacji. Rzeźby pięciu aniołów oraz czterech Ewangelistów wykonał w latach 1725-1727 Jan Pavel Čechpauer z Chrudimia. Trzej aniołowie podtrzymują kulę z pięcioma gwiazdami, na której ustawiono figurę św. Jana Nepomucena autorstwa Řehořa Theny. Artysta przygotował także reliefy do srebrnej pielgrzymkowej figury wykonanej przez praskiego złotnika Jana Diesbacha w 1729 roku, zaginionej po wspomnianym pożarze. Kościół otacza bardzo efektowny, pierścieniowy krużganek podzielony na 10 przęseł, w których rozmieszczono naprzemiennie kaplice i bramy. Niegdyś dachy kaplic wieńczyły smukłe sterczyny interpretowane jako symbol światła i wieczności. Sanktuarium na Zielonej Górze tworzy niezwykle oryginalną i bezcenną kompozycję, uznawaną dzisiaj za jedno z najwybitniejszych osiągnięć Santiniego i wyjątkowy przykład syntezy baroku z gotykiem.
Źródło: zamekzdar.cz, zdarns.cz
Czytaj też: Architektura | Renowacja | Zabytek | Historia | Architektura sakralna | Ciekawostki
