Jeszcze kilkanaście lat temu trudno było uwierzyć, że gdańska Wyspa Spichrzów może ponownie stać się okolicą pełną gwaru i tętnić życiem setek osób. W ostatniej dekadzie dawne ruiny, puste parcele i parkingi ustąpiły miejsca wielkomiejskiej zabudowie najwyższej klasy, restauracjom, hotelom, mieszkaniom i promenadom. Wyspa Spichrzów przeszła jedną z największych i najbardziej spektakularnych metamorfoz w powojennej historii Gdańska.
Wielkie magazyny nad Motławą
Historia Wyspy Spichrzów sięga średniowiecza, jednak jej dzisiejszy kształt zaczął formować się w XVI wieku, po przekopaniu Nowej Motławy. Powstał wówczas ogromny portowy rejon z magazynami. Wzdłuż ulic i nabrzeży rosły wielkie spichlerze przeznaczone do przechowywania zboża, drewna, soli, chmielu, wina i innych towarów sprowadzanych do Gdańska z każdego zakątka świata. W połowie XVII wieku znajdowało się tutaj kilkaset magazynów, a pomiędzy nimi działały kantory, sklepy, warsztaty, biura i stały domy mieszkalne. Niemałe znaczenie miała dla okolicy ulica Stągiewna, będąca przedłużeniem reprezentacyjnego ciągu Długiej i Długiego Targu. Jej reprezentacyjne XIX-wieczne kamienice liczyły po kilka kondygnacji i wyróżniały się bogato zdobionymi fasadami. Od strony Motławy dominowały natomiast potężne spichlerze o drewnianych lub szachulcowych konstrukcjach, z niewielkimi oknami, wysokimi szczytami i urządzeniami służącymi do przeładunku towarów.
Port, kolej i Stągwie Mleczne
Jednym z najcenniejszych zabytków Wyspy Spichrzów są Stągwie Mleczne, czyli dawna Brama Stągiewna wzniesiona w latach 1517-1519. Od momentu jej budowy okolica ulegała intensywnemu rozwojowi i przemianom, m.in. pod koniec XIX wieku wjechała tutaj kolej. Od 1885 roku działała bocznica spichrzowa, a pomiędzy magazynami poprowadzono tory i obrotnice. Ze względów przeciwpożarowych parowozy nie mogły poruszać się między drewnianymi budynkami, dlatego wagony wciągano na wyspę końmi. W 1936 roku przebudowano północny cypel wyspy, poszerzając koryto Motławy i tworząc obrotnicę dla statków. Był to intensywnie pracujący fragment portowego Gdańska, pełen magazynów, kupieckiego handlu, transportu i przeładunku. Tutejsza zabudowa tworzyła natomiast niezwykle malowniczy pejzaż. Ceglano-drewniane mury, wysokie dachy, szczyty spichlerzy i gęste pierzeje kamienic prezentowały widok, który przez stulecia był wizytówką i dumą bogatego nadbałtyckiego miasta.
Wyspa Spichrzów w Gdańsku – kres istnienia
Koniec tamtej Wyspy Spichrzów przyszedł wraz z II wojną światową. W marcu 1945 roku toczyły się zacięte walki o Gdańsk. Wojska niemieckie i Armia Czerwona doprowadziły do zniszczenia miasta w około 60 procentach, natomiast w historycznym śródmieściu skala katastrofy była jeszcze większa – straty sięgały około 90 procent zabudowy. Wyspę Spichrzów pochłonęły pożary i silny ostrzał. Kiedy już opadł wojenny pył, z ogromnego zespołu magazynów ocalały zaledwie pojedyncze obiekty. W całości przetrwały trzy spichlerze: Steffen, Deo i Wisłoujście, wcześniej nazywany Błękitnym Barankiem. Zabytkowe Stągwie Mleczne także uległy poważnym uszkodzeniom. W wielu miejscach pozostały zaledwie fragmenty murów i ceglane przyziemia. Gruz z rozebranych ruin wykorzystywano podczas rekonstrukcji Głównego Miasta. To właśnie tam skupił się cały wysiłek i trud powojennej odbudowy Gdańska. A wyspa? Jej znaczna większość przez następne kilkadziesiąt lat była wielką, pustą i smutną przestrzenią. Dawne kwartały spichlerzy i kamienic zastąpiły parkingi, składy i tymczasowe obiekty – wszystko naprzeciwko słynnego Żurawia. Ocalały jednak fragmenty historycznego układu ulic, podziały parcel, brukowane nawierzchnie, fragmenty torowisk oraz relikty niektórych spichlerzy. Przy Chmielnej zachowały się pozostałości Dalekiej Drogi, Trupiej Czaszki, Białego Rumaka, Czerwonego Lwa, Księcia i Węgra, a przy Motławskiej spichlerza Turek. Ruiny Wolego Łba rozebrano dopiero w 2014 roku.
Nowa zabudowa na Stągiewnej
Pierwszym wyraźnym sygnałem zmian nadchodzących dla tej zdegradowanej okolicy była nowa inwestycja przy Stągiewnej. W latach 90. powstał tutaj zespół 42 kamienic, ukończony w 1999 roku. Projekt przygotowali Kazimierz Jarosz, Stanisław Michel, Stefan Philipp i Andrzej Sotkowski z gdańskiego Zespołu Autorskich Pracowni Architektonicznych. Architekci wykorzystali dawne plany i fotografie, odtwarzając zbliżoną do pierwowzoru, historyczną linię ulicy. Była to retrowersja, czyli współczesna architektura wykorzystująca dawne wzorce bez kopiowania konkretnych budynków. Realizacja została przyjęta z dużym entuzjazmem i otrzymała nawet Medal 1000-lecia Gdańska. Przez pewien czas nowe kamienice pozostawały jednak samotnym fragmentem miasta pośród pustych posesji. Sytuacja zaczęła się zmieniać po 2015 roku, kiedy przy Stągiewnej otwarto Hotel PURO. W latach 2016-2019 powstał Deo Plaza, a w kolejnych latach wyrosły Chmielna Park, Aura Island i Nowa Motława. Wyspa stopniowo odzyskiwała życie i funkcję śródmiejskiej dzielnicy.
Granaria przywróciła Wyspie Spichrzów skalę miasta
Największe zmiany dla Wyspy Spichrzów przyniosła Granaria – inwestycja realizowana przez miasto oraz konsorcjum Immobel Poland i Multibud Wojciech Ciurzyński. Za urbanistyczną koncepcję północnego cypla odpowiadała pracownia RKW Rhode Kellermann Wawrowsky, kierowana przy projekcie przez Wojciecha Grabianowskiego. Budowa rozpoczęła się w 2017 roku, a pierwszy etap zakończono po dwóch latach. Drugi etap, szczególnie ważny dla rejonu Stągiewnej, Chmielnej, Pożarniczej i Motławskiej, powstał w latach 2020-2023, według projektu warszawskiej pracowni Mąka Sojka Architekci. Zamiast jednej wielkiej bryły wybudowano tutaj kilka obiektów tworzących miejskie pierzeje, pasaże i wewnętrzne uliczki. Zróżnicowane wysokości, fasady i podziały przywołują dawny układ okolicy. Od Stągiewnej dominuje kamieniczna estetyka, natomiast od Chmielnej i Motławskiej pojawiają się współczesne interpretacje spichlerzy. Najważniejszym materiałem jest cegła w czerwonych i ceglastobrązowych odcieniach. Towarzyszą jej duże przeszklenia, proste podziały elewacji, wysokie dachy i rytmiczne okna. Drugi etap dostarczył około 25 tys. m kw. powierzchni użytkowej, ponad 500 mieszkań, hotel z 325 pokojami oraz lokale usługowe. Inwestycję zakończono z wielkim sukcesem w 2023 roku, a kolejne jej części oddawano do użytkowania w 2024 roku.
Wyspa Spichrzów: nowa wizytówka Gdańska
Ta gigantyczna przemiana skupiła się nie tylko na budynkach. W ramach prac odnowiono ulice i nabrzeża, rozbudowano marinę, przebudowano Most Stągiewny na most zwodzony i zbudowano pieszą kładkę łączącą Wyspę Spichrzów z Długim Pobrzeżem. Pojawiły się promenady, pasaże, restauracje, hotele, sklepy i miejsca dostępne dla pieszych. Jeszcze kilkanaście lat temu przy Chmielnej, Motławskiej i Pożarniczej dominowały puste parcele, parkingi oraz wypalone mury nieistniejącego już Danzigu. Dziś stoją tutaj nowoczesne kamienice i bryły naśladujące spichlerze oraz wykorzystujące ocalałe partie murów, a partery tętnią gastronomią i usługami. Nowa architektura nie udaje dawnych zabytków, lecz korzysta z ich skali, materiałów, rytmu i sylwetek. Pierwszy etap Granarii otrzymał Nagrodę Prezydenta Miasta Gdańska za najlepszą realizację architektoniczną 2018-2019, cały projekt zdobył MIPIM Awards 2020 w kategorii Best Urban Project, a drugi etap w 2025 roku otrzymał nagrodę SARP w kategorii architektury w przestrzeni dziedzictwa. Wyspa Spichrzów stała się w ostatniej dekadzie wielkomiejską, elegancką częścią Gdańska, w której współczesna architektura tworzy udany mariaż z zachowanymi śladami dawnego portu. Realizacja nie jest oczywiście bez wad, jednak z całą pewnością można stwierdzić, że to jedna z najbardziej spektakularnych przemian powojennego miasta i wizytówka nowoczesnego Gdańska.
Właśnie tak przywrócono życie miejscu martwemu przez 70 lat.
Źródło: gedanopedia.pl, gdansk.pl, trojmiasto.pl
Czytaj też: Architektura w Polsce | Metamorfoza | Renowacja | Historia | Gdańsk
Ulica Stągiewna w 1898 roku i dziś. Źródło: Muzeum Narodowe w Gdańsku i Mateusz Markowski/WhiteMAD
Widok na Wyspę Spichrzów w 1928 i 2026 roku. Źródło: Bildarchiv Foto Marburg i Mateusz Markowski/WhiteMAD
Wyspa Spichrzów dawniej i dziś. Fot. Google Maps i Mateusz Markowski/WhiteMAD
