Zamek Krzyżtopór w Ujeździe (woj. świętokrzyskie), a właściwie jego ruiny, należą do najwspanialszych i najsłynniejszych rezydencji w Polsce. Architekt Michał Szymankiewicz postanowił przywrócić zabytkowi życie i przygotował wizualizacje, w których podjął próbę odtworzenia pierwotnego wyglądu założenia. Projekty powstały z wykorzystaniem narzędzi opartych na sztucznej inteligencji i stanowią autorską interpretację historii tego XVII-wiecznego arcydzieła.
Zamek Krzyżtopór w Ujeździe na nowo
Michał Szymankiewicz opracował cyfrowe obrazy zamku w wersji krytej miedzianą blachą oraz dachówką, gdyż istnieją różne opinie co do dawnego wykończenia dachu. Odtworzenie wyglądu zabytku dotyczyło głównie elewacji i warstwy tynków. W przypadku wewnętrznego dziedzińca architekt starał się nawiązać do przypuszczalnego wystroju z epoki, bazując na dostępnych opracowaniach. Inaczej potraktował wieżę, gdzie brak ikonografii skłonił go do swobodniejszej koncepcji. W tej części pojawiła się wizja zbiornika z rybami inspirowana legendą o akwarium. Rzeczywiste wykończenie ścian było inne, jednak brak źródeł nie pozwala na wierną rekonstrukcję detalu.
Odbudowa Krzyżtoporu jest możliwa?
Wizualizacje powstały na fali trwającej dyskusji o przyszłości obiektu, pozostającego w ruinie od setek lat. W 2023 roku przedstawiciele instytucji zarządzającej Zamkiem Krzyżtopór informowali o zamiarze odtworzenia sklepienia w wieży zegarowej, adaptacji pomieszczeń w budynku bramnym oraz zmianie funkcji wschodniej oficyny, aby mogła być użytkowana przez cały rok. Plany mówią również o rekonstrukcji kaplicy wraz z wyposażeniem. Równie ważnym tematem pozostaje rekonstrukcja barokowych ogrodów, w oparciu o badania archeologiczne oraz rysunki Erika Dahlberga. Uznaje się je za element stosunkowo łatwy do odtworzenia, który znacząco podniósłby walory całości założenia.
Znaczenie zabytku dla Polski i Europy
Zamkowe ruiny zostały uznane za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 20 kwietnia 2018 roku. Krzyżtopór należy obecnie do najlepiej zachowanych przykładów rezydencji typu palazzo in fortezza w formie trwałej ruiny w Europie. Zachowane mury obronne i znaczna część kamiennej konstrukcji umożliwiają analizę pierwotnego układu przestrzennego bez większych przekształceń z późniejszych epok. Potężny budynek powstał w okresie intensywnego rozwoju magnackich siedzib w Rzeczypospolitej i od początku wyróżniał się niesamowitym rozmachem opartym na ideach. Elewacje zdobiły inskrypcje i portrety przodków fundatora Krzysztofa Ossolińskiego, a symbolika nazwy złożona z krzyża i topora odwoływała się do herbu Topór i kontrreformacyjnej postawy rodu Ossolińskich.
Dzieje rezydencji od XVII wieku
Inicjatorem budowy zamku był Krzysztof Ossoliński, wojewoda sandomierski, który rozpoczął prace w latach 20. XVII stulecia. Autor projektu nie jest znany, ale koncepcję wiąże się z włoskimi architektami pozostającymi pod wpływem szkoły Vignoli. W murach nowej siedziby odbyło się wesele syna fundatora z udziałem króla Władysława IV. Po śmierci Ossolińskiego zamek przechodził w ręce kolejnych magnackich rodów i niezmiennie zachwycał. Podczas potopu szwedzkiego w latach 1655-1660 został ograbiony i poważnie uszkodzony, a od końca XVIII wieku stopniowo popadał w ruinę. W XIX i XX wieku wykorzystywano go jedynie doraźnie, m.in. jako schronienie w czasie walk. Po II wojnie światowej obiekt przejęło państwo, a w latach 70. i 80. przeprowadzono zaawansowane prace zabezpieczające Krzyżtopór w stanie trwałej ruiny. Na początku lat 90. ruiny udostępniono zwiedzającym. Kolejna wielka rewaloryzacja dawnej posiadłości Ossolińskiego miała miejsce latach 2010-2013.
Krzyżtopór – architektura i układ przestrzenny
Rezydencję wzniesiono na skalnym cyplu otoczonym wąwozami i podmokłymi terenami, nadając jej symetryczny układ. Oś kompozycyjna prowadzi przez most i bramę w wieży wjazdowej, dalej przez główny dziedziniec oraz pałacowy korpus, aż do eliptycznego dziedzińca wewnętrznego i ośmiobocznej wieży zamkniętej widokową rotundą. Z tego miejsca rozciąga się panorama doliny z widocznym zarysem dawnego włoskiego ogrodu. Bastiony i mury zamku zachowały w dużej mierze autentyczną kamienną substancję, a sklepienia przetrwały głównie w piwnicy. Współczesne zadaszenia zabezpieczają konstrukcję przed dalszymi zniszczeniami, natomiast część bastionów przystosowano do obsługi ruchu turystycznego.
Wizualizacje arch. Michała Szymankiewicza pokazują możliwy wygląd rezydencji, gdyby nie zniszczenia XVII wieku. Mimo że mają autorski wymiar, stanowią interesujący materiał obrazujący opcjonalną przyszłość Krzyżtoporu. Nie cichną rozmowy o rekonstrukcjach poszczególnych partii zabytku, być może będzie nam dane zobaczyć go w pełnej krasie na własne oczy?
Źródło: zabytek.pl
Wizualizacje: arch. Michał Szymankiewicz
Czytaj też: Zabytek | Historia | Architektura w Polsce | Ciekawostki | whiteMAD na Instagramie
